Słownik Geograficzny

Szukaj pojęcia (obejmuje wyrażenia regularne)
Termin Wyjaśnienie
efuzja

wydobywanie się lawy i jej rozlewanie.

egzaracja

zabieranie i rozdrabnianie materiału skalnego przez przesuwający się lodowiec. W wyniku e. powstają zagłębie­nia różnego kształtu i wielkości, typowe dla górnych cz. dolin zlodowaconych i ob­szarów w centrum dawnych czasz lodo­wych (np. w Szwecji, Kanadzie).

egzogeniczny

zewnętrzny. Określenie (1) czynników oddziałujących na po­wierzchnię Ziemi, dla których źródłem energii są zjawiska spoza jej wnętrza (np. aktywność Słońca, przyciąganie ciał nie­bieskich, grawitacja) i (2) procesów i zja­wisk zachodzących na i tuż pod po­wierzchnią Ziemi pod wpływem czynni­ków e. Czynnikami e. są m.in. promie­niowanie słoneczne, wiatr, woda płynąca, rośliny, przykładami zaś procesów e. są wietrzenie, erozja i akumulacja rzeczna, lodowcowa i eoliczna, dążące do zrów­nania powierzchni Ziemi. Przeciwień­stwem procesów e. są procesy endogeniczne, a ewolucja geol. Ziemi jest efek­tem ciągłego oddziaływania obu grup pro­cesów.

egzoreiczny

określenie obszaru, z któ­rego wody powierzchniowe spływają za pośrednictwem stałej sieci rzecznej do mórz otwartych i oceanów. Przeciwień­stwem są obszary endoreiczne, nato­miast brak sieci rzecznej cechuje obsza­ry areiczne.

egzosfera

najbardziej zewnętrzna i naj­wyższa warstwa atmosfery leżąca ponad termosferą na wys. powyżej 800 km; w e. zachodzi ucieczka najlżejszych ato­mów i cząsteczek gazów atmosf. (przede wszystkim wodoru i helu) w przestrzeń międzyplanetarną.

ekliptyka

widoczna droga Słońca za­kreślana w ciągu roku na sferze niebie­skiej; jest kołem wielkim nachylonym do płaszczyzny równika niebieskiego i ziemskiego pod kątem 23°27'; prze­chodzi przez 12 gwiazdozbiorów zwa­nych Zodiakiem; jest efektem ruchu obiegowego Ziemi wokół Słońca i jest wpisana w płaszczyznę tego ruchu; miejs­ca przecięcia e. z równikiem niebies­kim to tzw. punkty równonocy wiosen­nej (punkt Barana) i jesiennej. Nachy­lenie e. zmienia się stopniowo w grani­cach od 22°do 24°45' w okresie 40 tys. lat. Płaszczyzny obiegu Księżyca wo­kół Ziemi i planet wokół Słońca (z wy­jątkiem Plutona) są bliskie płaszczy­zny e.

ekologia

nauka o strukturze i funkcjo­nowaniu przyrody, czyli o wzajemnych relacjach między elementami przyrody nieożywionej (budową geol., klimatem, wodami), roślinami i zwierzętami. Bar­dzo często, choć niesłusznie utożsamia­na z ochroną środowiska.

eksfoliacja

(łuszczenie) - rodzaj wietrze­nia fizycznego, polegający na odspajaniu przypowierzchniowych cz. skały wzdłuż pęknięć równoległych do jej zewn. po­wierzchni. W wyniku e. powstają płytki kalne, skorupy i łuski o różnej wielkości, niekiedy do kilkunastu metrów grubości; jej rezultatem mogą być kopułowe kształlt wzniesień, np. „głów cukru” w Rio de Inneiro. Przyczynami e. są: odciążenie mas skalnych w wyniku erozji (cios odpręże­niowy), naprężenia wywołane wielokrotnym nagrzewaniem i ochładzaniem skały (wietrzenie termiczne), rozwój kryształów soli (wietrzenie solne) i zamarzanie wody w szczelinach (wietrzenie mrozowe). 

ekshalacje

wyziewy gazów i pary wodnej z wnętrza skorupy ziemskiej do atmosfery, będące ubocznym efektem działalności wulkanicznej. Źródłem e.  mogą być szczeliny w skale, kratery, lawy. W zależności od temperatury wy­różniane są trzy gł. typy e.: fumarole, solfatary i mofety. Z e. są związane nie­które złoża siarki, boru i pirytów.

eksklawa

część terytorium państwa od­dzielona od reszty jego obszaru przez nie- należące do niego terytorium lądowe, czyli takie, które należy do innego pań­stwa względnie stanowi niezależną jed­nostkę polityczną. E. są: Livia - e. hiszp. we Francji, Busingen -e. niem. w Szwaj­carii, Baarle - e. belgijska w Holandii.

eksplozja demograficzna

bardzo wy­soki, zwykle powyżej 20 promili., przyrost naturalny. Przyczyną jest spadek umie­ralności przy nie zmienionej liczbie uro­dzin. Występuje w wielu krajach Afry­ki, Azji i Ameryki Pd. (np. Uzbekistan w 1994 - 22,7 promili).

ekspozycja

kierunek, w którym na­chylony jest stok; ma istotne znaczenie jako czynnik klimatotwórczy w skali mezo i mikroklimatu w terenie o bogatej rzeźbie; wyróżnia się e. solamą okre­ślaną wg warunków oświetlenia przez Słońce i e. cyrkulacyjną w stosunku do przeważającego wiatru.

ekumena

obszar stale zamieszkany i użytkowany przez człowieka. Obszar e. stale się powiększa ze względu na zwięk­szającą się liczbę ludności świata i ko­nieczność uzyskania terenów dla osadnic­twa i gospodarki. Obecnie zajmuje obszar ok. 136 mln km2, tj. 91 % powierzchni lą­dów.

ekwidystanta

linia łącząca na mapie punkty o jednakowych odległościach od danego punktu lub od danej krzywej. Przykładowo, może ograniczać obszar, w którego obrębie odległość od danej li­nii kolejowej jest nie większa niż 10 km.

elektrometeory

kategoria zjawisk meteorologicznych obejmująca widocz­ne lub słyszalne przejawy elektryczno­ści atmosfery. Przykładem e. są burza, ognie św. Elma.

 

 

 

 Chcesz mieć dostęp do najlepszych MATERIAŁÓW GEOGRAFICZNYCH?

 

 

Zrób nam przyjemność i polub nas na Facebooku!

Publikujemy ciekawostki, testy, zdjęcia promocje i wiele innych