Słownik Geograficzny

Szukaj pojęcia (obejmuje wyrażenia regularne)
Termin Wyjaśnienie
babie lato

okres słonecznej, stosunkowo cieplej i suchej pogody występujący w umiarkowanych szer. geogr. je- sienią; w Polsce jest kształtowany przez wpływ wyżu barycznego z centrum nad pd.-wsch. Europą przy napływie powietrza z pd.

barchany

typ wydmy o półksiężycowatym zarysie podstawy i obniżonych ramionach wysuniętych zgodnie z dominującym kierunkiem wiatru przed centralną, najwyższą cz. B. najczęściej występują grupowo na terenach równinnych i szybko przemieszczają się. Typowe b. są niskie, do 10 m wys. Największe pola b. znane są z pustyń Kara-Kum, Gobi i pn. Sahary.

synonimy - barchan
bariera klimatyczna

pasmo górskie, na tyle wysokie i zwarte, że znacznie utrudnia swobodny przepływ mas powietrza, co prowadzi do dużego kontrastu warunków klimat, po obu stronach gór; przykładem mogą być Kordyliery, G. Skandynawskie, G. Dynarskie.

synonimy - bariery klimatyczne
baryczne prawo wiatru

praktyczny opis prawideł ruchu powietrza w polu ciśnienia, podany przez Buys Ballota w 1857; mówi o tym, że jeśli obserwator stoi plecami do wiatru, to ciśnienie atmosf. jest najniższe w kierunku ku lewej i nieco do przodu, natomiast najwyższe po prawej i nieco z tyłu.

bataty

(Ipomoea batatas, patat, słodki ziemniak) - roślina zielna z rodziny powojowatych o bulwach przypominających ziemniaki. Pochodzi z Ameryki Środk., skąd przeniesiona została przez wyspy O. Spokojnego do Azji Płd.-Wsch. uprawiana w całej strefie między zwrotnikowej, szczególnie na terenie Afryki i Ameryki Pd. Bulwy spożywa się na surowo, po ugotowaniu lub upieczeniu oraz przetwarza na krochmal i alkohol.

synonimy - batat
batialna strefa

strefa stoku kontynentalnego o słabych dostawach materiału organicznego i skalnego z lądu, niewielkich ruchach wody, stałej niskiej temperaturze wody, pozbawiona światła słonecznego, z ubogim światem zwierzęcym.

synonimy - strefa batialna
batolity

forma występowania intruzji skał magmowych głębinowych, gł. granitu, w płytkie warstwy skorupy ziemskiej, mająca znaczne rozmiary (setki km2) wzrastające z głębokością, nieregularny kształt i nie mająca dolnej granicy. Na granicy b. ze skałami starszymi tworzy się strefa metamorfizmu kontaktowego, w której typową skałą jest hornfels i występują złoża rud metali. B. powstają na ogół w trakcie ruchów górotwórczych.

synonimy - batolit
bawełna

roślina włóknista obejmująca 34 gatunki krzewów, drzew lub roślin zielonych. Pochodzi /, pd. Azji, obecnie występuje w gorącej strefie wszystkich kontynentów. Jest najważniejszą, uprawianą od kilku tysięcy lal rośliną włóknistą. Była użytkowana w dolinie Indusu już ok. 3000 r. p.n.e., natomiast na półkuli zach. mumie spowite w bawełniany całun znajdowano w Peru w grobowcach z epoki przed Inkami. Rozpowszechnione wykorzystanie jej wiązało się ze zmechanizowaniem procesu odziamiania włókien oraz przędzenia i miało miejsce dopiero na przełomie XVIII i XIX w. Poza pozyskaniem włókna wykorzystywana do produkcji oleju bawełnianego, pasz oraz w przemyśle papierniczym.

bazalt

skała magmowa wylewna, rzadziej subwulkaniczna, będąca wylewnym odpowiednikiem gabra. W stanie świeżym jest prawie czarna, w wyniku wietrzenia zmienia barwę na brunatną, zieloną aż do jasnoszarej. B. są najpowszechniej występującymi skałami wylewnymi. Wylewy bazaltowe mają różny charakter: pokryw lawowych, czyli trapów, punktowych erupcji wulkanicznych i żył. W trakcie stygnięcia w b. często powstaje regularny cios kolumnowy. W Polsce b. występują w Sudetach i na ich przedpolu, m.in. w okolicach Lubania, Złotoryi, Jawora i na G. św. Anny na Opolszczyźnie.

Beauforta skala

zaproponowana w 1805 przez admirała Beauforta praktyczna skala numeryczna (0-12), służąca do określenia orientacyjnej prędkości wiatru na podstawie obserwacji efektów powodowanych przez ruch powietrza w otoczeniu.

synonimy - skala Beauforta
Benguelski, Prąd

zimny prąd morski na O. Atlantyckim płynący wzdłuż zach. wybrzeży Afryki w kierunku pn. od okolic Przyl. Igielnego aż po równik, gdzie przechodzi w Prąd Południoworównikowy; stanowi odnogę Dryfu Wiatrów Zach. Temp. 12-20°C; występuje w nim zjawisko wypływania zimnych wód głębinowych (upwelling) pod wpływem odpychania od wybrzeża wód powierzchniowych przez pasat półkuli pd. Jego obecność powoduje znaczną suchość klimatu wybrzeży pd.-zach. Afryki i umożliwia rozwój pustyni Namib

synonimy - Prąd Benguelski
bentos

żywe organizmy wodne, przy-czepione do dna lub poruszające się tylko po nim.

bezodpływowy obszar

obszar, z którego wody powierzchniowe nie mają naturalnego ujścia do oceanu. B.o. stanowią 21,6 % powierzchni lądów.

bezrobocie

brak pracy zarobkowej dla osób zdolnych do jej podjęcia i poszukujących pracy. Bezpośrednią przyczyną bezrobocia jest niewystarczająca liczba miejsc pracy dla osób ubiegających się o nie. Wynikać ona może z wadliwej organizacji rynku pracy, braku kwalifikacji osób bezrobotnych, złej koniunktury, trudności mieszkaniowych uniemożliwiających przemieszczanie się ludzi czy niskich płac w porównaniu do zasiłków dla bezrobotnych.

bieg warstwy

określenie kierunku prostopadłego do biegu, leżącego na stropie warstwy. podaje się przy tym za­równo kąt, jaki tworzy ów kierunek z płaszczyzną poziomą, jak też azymut upadu, mierzony w stronę nachylenia stropu warstwy. w analogiczny sposób można określać bieg i upad płaszczyzn ciosowych, żył pokładowych i niezgod­nych, spękań i szczelin, a także pła­szczyzn uskoków.