Słownik Geograficzny

Szukaj pojęcia (obejmuje wyrażenia regularne)
Termin Wyjaśnienie
ablacja

ubytek masy pokrywy śnieżnej, lodu lodowcowego lub pływającego wskutek topnienia lub sublimacji. A. może zachodzić pod wpływem różnorodnych czynników: insolacji, wysokiej temperatury powietrza, wody deszczowej, spływu powierzchniowego, oddawania ciepła przez ściany skalne otaczające pokrywę śnieżną lub lodową. W wyniku nierównomiernej a. powstają formy lodowe o fantastycznych kształtach, m.in. rynny, kotły, piramidy oraz stoły lodowcowe i penitenty. Strefą a. w ob-rębie lodowca jest dolna strefa całkowitego ubytku masy, znajdująca się poniżej linii wiecznego śniegu.

abrazja

ścieranie powierzchni wychodni skalnych i pojedynczych okruchów wskutek tarcia i wzajemnych uderzeń o siebie w trakcie transportu przez wodę płynącą, wiatr lub poruszający się lód lodowcowy. A. jest procesem prowadzącym do obniżenia powierzchni terenu, działając jednak na zróżnicowane pod względem budowy geologicznej podłoże, może cechować się dużą selektywnością.

abysalna, strefa

strefa głębi oceanicznych o stałej niskiej temperaturze wody, niewielkich dostawach materiału skalnego i organicznego z lądu, ubogim i rozproszonym życiu organicznym, wykorzystującym opadający obumarły plankton. W rowach oceanicznych istnieją również całkowicie izolowane ekosystemy wykorzystujące do procesów życiowych chemosyntezę.

synonimy - strefa abysalna
adiabatyczne procesy

zmiany temperatury w porcji (masie) powietrza poddawanej zmianom ciśnienia atmosferycznego, zachodzące bez wymiany ciepła z otoczeniem tej porcji.

synonimy - procesy adiabatyczne
aeracji, strefa

warstwa gruntu, w której tylko cz. porów zajęta jest przez wodę.

synonimy - strefa aeracji
aerozole

zawieszone w powietrzu drobne cząstki pyłu i soli morskiej, także związków węgla, ołowiu i glinu wyemitowanych do atmosfery. A. pełnią funkcję jąder kondensacji.

agawa

roślina pochodzenia meksykańskiego, gromadząca w zgrubiałych pędach wodę na okres suszy. Uprawiana na włókno (agawa sizalska) lub jako roślina ozdobna. Gł. obszar występowania i upraw rozciąga się od Meksyku po pn. cz. Ameryki Pd. oraz w basenie M. Śródziemnego.

aglomeracja

zespół miast powiązanych funkcjonalnie (np. poprzez dojazdy do pracy lub szkół, powiązania kooperacyjne firm). A. może być monocentryczna, gdy jedno z miast jest dominujące (a. warszawska, paryska, wrocławska) lub policentryczna, gdy nie można wydzielić miasta dominującego (a. górnośląska, Zagłębie Ruhry w RFN, Zagłębie Donieckie na Ukrainie). A. policentryczna powstaje zwykle wskutek zlewania się blisko położonych, niezależnych od siebie miast (konurbacja).

akumulacja

(1) ogólny termin określający gromadzenie się osadów na powierzchni Ziemi i na dnach zbiorników morskich i oceanicznych. Przeciwieństwem a. jest denudacja. (2) W glacjologii przyrost masy pokrywy śnieżnej i jej transformacja w lód lodowcowy. Górna cz. lodowca, gdzie a. przewyższa ablację. nazywana jest strefą akumulacji.

aluwium

łac. alluuium — powódź — ogół utworów geologicznych naniesio­nych przez rzekę, np. aluwialne piaski, aluwialne żwiry, namuły. dawniej termi­nu używano również w znaczeniu holocenu

Antarktis

region zoogeograficzny obejmujący Antarktydę i pobliskie wyspy. Uboga roślinność powoduje, że zwierzęta przystosowane są do życia w morzu lub do długich wędrówek. Na wybrzeżu żyje 16 gatunków ptaków, w tym mewy, rybitwy, albatrosy oraz charakterystyczne dla Antarktydy nielotne pingwiny. Ssaki to foki i wieloryby.

antropopresja

oddziaływanie gatunku ludzkiego, dążącego do zaspokojenia wszystkich swoich potrzeb, na środowisko przyrodnicze. Jego rezultatem są różnorodne przekształcenia środowiska, na ogół o charakterze nieodwracalnym, np. powstawanie nowych form rzeźby terenu w wyniku działalności górniczej, zmiany warunków klim., stosunków wodnych, zanieczyszczenie wód i powietrza, zamiana powierzchni leśnych na użytki rolne, zmiany w składzie gatunkowym świata roślinnego i zwierzęcego. W obszarach o najsilniejszej a. (przemysłowych, silnie zurbanizowanych) krajobraz naturalny jest praktycznie całkowicie zmieniony

antyklinorium

grupa fałdów wzniesio­nych wyżej niż sąsiednie grupy.

antypasaty

określenie prądu powietrza w górnej troposferze w ramach komórki Hadleya, skierowanego od równika w stronę szerokości zwrotnikowych; a. odprowadzają powietrze, które dostało się w okolice równika dzięki pasatom i zostało wyniesione w górę przez konwekcję w międzyzwrotnikowej strefie zbieżności.

synonimy - antypasat
apartheid

(w jęz. afrykanerskim - rozdzielenie) - polityka rasistowska, która była realizowana w Rep. Południowej Afryki, polegająca na segregacji ludności według koloru skóry. Formą urzędową segregacji był „Rejestr rasowy ludności RPA” i przepisy Statutu Apartheidu, które ograniczały swobody „ludności kolorowej” w zakresie miejsc zamieszkiwania, pobytu w niektórych dzielnicach, lokalach, środkach komunikacji, szpitalach, szkołach, kościołach i in. Bantustan to termin rasistowski, wprowadzony w 1913 przez rząd Pd. Afryki „Ustawą o Ziemi”, przyznającą 19% ogółu ludności rasy białej prawo posiadania 87% obszaru kraju, natomiast 81% ludności o skórze niebiałej pozostałe 13% areału. Tak wydzielone rezerwaty otrzymały w 1963 oficjalną nazwę bantustanów, która została zmieniona w 1968 na Homeland.