Koleje w Polsce

Komunikacja jest jednym z najważniejszych elementów infrastruktury gospodarczej. Składają się na nią urządzenia i instytucje świadczące usługi niezbędne dla właściwego funkcjonowania wszystkich działów gospodarki narodowej oraz dla ludności. Infrastruktura nie jest bezpośrednim producentem dóbr materialnych, jednakże umożliwia ona ich wytwarzanie, przemieszczanie i wykorzystanie. Infrastrukturę podzielić można na  infrastrukturą techniczną, która obejmuje urządzenia komunikacyjne, doprowadzające energię elektryczną, gaz, wodę, gorącą wodę, parę wodną itp. oraz infrastrukturą społeczną, w skład której wchodzą urządzenia i instytucje umożliwiające świadczenie usług administracyjnych, oświatowych, zdrowotnych, sportowych, rekreacyjnych, kulturalnych itp.

Komunikacja jest działem gospodarki narodowej, w skład którego wchodzi transport, czyli przemieszczanie pasażerów i towarów oraz łączność, czyli przekazywanie informacji na odległość. Zadaniem transportu jest przemieszczanie osób, bądź ładunków na terenie kraju, lub na obszarze międzynarodowym. Transport może być źródłem dużych zysków zwłaszcza dla krajów leżących na tzw. szlakach tranzytowych. Takim krajem jest właśnie Polska. Położenie naszego kraju w Środkowej Europie, brak przeszkód naturalnych, a także dostęp do morza sprzyjają rozwojowi transportu. Na terenie naszego kraju krzyżują się ważne szlaki tranzytowe łączące obszary Europy o odmiennych cechach środowiska przyrodniczego oraz gospodarki. Sprawia to, że Polska należy do najważniejszych krajów tranzytowych w Europie.

Transport dzieli się na lądowy, wodny i powietrzny. W skład transportu lądowego wchodzi min. transport kolejowy i drogowy, a także transport przesyłowy (np. linie przesyłowe energii elektrycznej, gazociągi, naftociągi. wodociągi, a więc wyspecjalizowany w przemieszczaniu jednego tylko rodzaju ładunku), który może przebiegać w każdym z trzech wymienionych środowisk. W transporcie wodnym wyróżnia się transport śródlądowy i morski, zaś transport powietrzny to inaczej transport lotniczy. Łączność można podzielić na przewodową (np. telefoniczna, teleksowa), oraz bezprzewodowa (np. pocztowa, radiowa, telewizyjna).

Poziom zagospodarowania danego obszaru oraz rozwój komunikacji uzależniony jest przede wszystkim od rozmieszczenia i potrzeb ludności i gospodarki, możliwości finansowych państwa, a także warunków środowiska geograficznego. Struktura przewozów to udział poszczególnych rodzajów transportu w ogólnym bilansie przewozów pasażerskich lub ładunków na określonym terenie. Poziom rozwoju transportu danego kraju uzależniony jest głównie od skali potrzeb ludności i gospodarki. Przeważnie państwa o większej liczbie ludności, wyższym standardzie życia i wyższym poziomie rozwoju gospodarczego mają większe zapotrzebowanie na usługi transportowe.

 

 

Untitled Document

 

Zapamiętaj:

Polska posiada dogodne warunki dla rozwoju sieci transportowej, są to miedzy innymi:

  • położenie w środkowej części Europy - możliwość rozwoju tranzytowych przejazdów przez Polskę z zachodu na wschód
  • położenie nad Morzem Bałtyckim - możliwość rozwoju transportu wodnego morskiego
  • gęsta sieć rzek, w części żeglownych - możliwość rozwoju transportu wodnego śródlądowego
  • nizinne ukształtowanie terenu - brak naturalnych barier do rozbudowy sieci drogowej.

 


Tymczasem stopień ich zaspokajania oraz znaczenie poszczególnych rodzajów transportu w strukturze przewozów zależne jest od możliwości finansowych państwa oraz od położenia geograficznego i warunków środowiska naturalnego. Nowocześniejsze rodzaje i środki transportu są szybsze, bezpieczniejsze, mniej uciążliwe dla środowiska, a niekiedy i tańsze. Jednakże wymagają one wyższych nakładów inwestycyjnych.

 

Transport kolejowy

 

Koleje miały w przeszłości w Polsce duże znaczenie ponieważ inne gałęzie transportu były w bardzo słabo rozwinięte. Dzięki temu koleje polskie zaliczano do największych przedsiębiorstw transportowych na świecie. W 1989 r. zajmowały szóste miejsce pod względem pracy przewozu (po ZSRR, Stanach Zjednoczonych, Chinach, Kanadzie i Indiach), oraz siódme miejsce pod względem liczby przewożonych towarów. Początek polskiego kolejnictwa wiąże się z rokiem 1842, w którym uruchomiono połączenie kolejowe między Wrocławiem a Oławą, oraz z rokiem 1848, kiedy to ruszyła Kolej Warszawsko-Wiedeńska.

 

Zapamiętaj:

Pierwsze linie kolejowe w Polsce to:

  • Wrocław- Oława (1841)
  • Warszawa- Rogów (1846)
  • Szczecin- Krzyż (1846)
  • Kraków- Mysłowice (1847)

 


Koleje stanowiły jeden z decydujących czynników rozwoju miast i regionów w drugiej połowie XIX w. i w pierwszych latach XX w. Rozwój wielu miast takich jak: Kazimierz Dolny, Tykocin, Łomża, Płock, czy Zamość został zahamowany na skutek braku kolei. Koleje Transport kolejowy był podstawową formą przewozu surowców. Jeszcze do niedawna wszystkie większe zakłady przemysłowe budowały przy liniach kolejowych łub doprowadzano do nich bocznice.

Sieć kolejowa w Polsce

sieć kolejowa w Polsce

Sieć kolejowa jest elementem infrastruktury transportowej, w którym do dziś najwyraźniej zaznacza się dawny podział Polski na zabory. Państwa zaborcze prowadziły bowiem różną politykę transportową i w odmienny sposób rozbudowywały swoją siei kolejową. Jest to widoczne na mapie komunikacyjnej Polski.
Prusy, a następnie cesarstwo niemieckie rozbudowywały intensywnie siec kolejową, dążąc do możliwie równomiernego wyposażenia swojego terytorium. Linie kolejowe doprowadzano do prawie wszystkich miast, a także do większych osiedli wiejskich i majątków rolnych. Związane to było z faktem, iż rolnictwo Prus odznaczało się wysokim stopniem towarowości. (produkty przeznaczano na sprzedaż). Linie kolejowe budowano do samej granicy państwowej

Zupełnie inną politykę transportową prowadziła Rosja carska, która uznała że najlepszym sposobem obronnym będzie odgrodzenie się od sąsiadów pasem bezdroży. W odległości kilkudziesięciu kilometrów od granicy nie budowano linii kolejowych, z wyjątkiem bardzo nielicznych szlaków przeznaczonych dla ruchu międzynarodowego. Ten pas strategicznej pustki komunikacyjnej znalazł się po 1918 r. w centrum nowego państwa polskiego.

W zaborze austriackim gęstość sieci kolejowej była większa niż w rosyjskim, lecz mniejsza niż w pruskim. Gęstość ciągów kolejowych jak i drogowych, malała tam wyraźnie z zachodu na wschód. Tereny dawnego zaboru pruskiego mają ponad czterokrotnie gęstszą sieć kolejową, niż obszary dawnego zaboru rosyjskiego i dwa razy gęstszą, niż tereny zaboru austriackiego.

Jednym z  priorytetów po I wojnie światowej było zbudowanie połączeń kolejowych między dawnymi zaborami. Na obszarze dawnego cesarstwa niemieckiego budownictwo nowych linii kolejowych ustało praktycznie niedługo po wybuchu pierwszej wojny światowej. Już w okresie międzywojennym zaczęto tu zamykać najsłabiej wykorzystywane linie lokalne. W tym czasie na terenach byłego zaboru rosyjskiego trwała budowa nowych linii magistralnych. Powstały wówczas połączenia głównych miast różnych zaborów (Warszawa-Poznań i Warszawa-Kraków) oraz linia łącząca Górny Śląsk z Wielkopolską omijająca terytorium niemieckie. Najważniejszą inwestycją była magistrala węglowa Herby- Karsznice-Inowrocław-Kościerzyna-Gdynia, ułatwiająca eksport węgla z Zagłębia Górnośląskiego.

Na skutek postanowień po zakończeniu II wojny światowej i zmiany granic Polska utraciła tereny wschodnie o najrzadszej sieci kolejowej, zyskała natomiast znacznie lepiej wyposażone w nią obszary zachodnie i północne. Łączna długość sieci kolejowej (wraz z koleją wąskotorową) wzrosła z 21,93 tys. do około 28 tys. km. W wyniku działań wojennych sieć kolejowa została silnie zniszczona, a pod koniec wojny i bezpośrednio po niej częściowo zdemontowana przez wojska radzieckie.

W latach powojennych prowadzono odbudowę zniszczonych linii kolejowych. Nie udało się zrekonstruować około 1630 km linii drugorzędnych, z czego najwięcej na Warmii, Mazurach, oraz na Pomorzu Zachodnim. Jednocześnie rozpoczęto budowę nowych linii, potrzebnych, między innymi ze względu na zmianę granic czy rozbudowę przemysłu. Budowa nowych linii kolejowych koncentrowała się w najsłabiej pod tym względem wyposażonych województwach centralnych i wschodnich. Najdłuższymi liniami kolejowymi wybudowanymi po wojnie były:

  • równoleżnikowa linia Skierniewice-Łuków, długości 160 km, zbudowana głównie dla ruchu tranzytowego wschód-zachód, otwarta w roku1954

  • Centralna Magistrala Kolejowa na trasie Zawiercie-Grodzisk Mazowiecki, długości 224 km, ukończona w 1977 r.

  • Linia Hutniczo-Siarkowa od granicy z Ukrainą koło Hrubieszowa do Sławkowa koło Huty Katowice o długości blisko 400 km, szerokotorowa. Linia ta umożliwia bezprzeładunkowy import rudy żelaza z Ukrainy oraz eksport siarki.

Polska jest jednym z niewielu państw na świecie, które po 1945 r. w tak dużym stopniu rozbudowały swoją sieć kolejową. W okresie powojennym zbudowano około 2000 km nowych linii. W końcu lat pięćdziesiątych, w latach sześćdziesiątych i od lat osiemdziesiątych obserwowało się likwidację linii kolejowych.

Jakościowo sieć PKP poprawiała się, ponieważ zamykano najsłabiej wyposażone linie lokalne i wąskotorowe, budowano natomiast nowoczesne linie magistralne, częściowo dwutorowe i zelektryfikowane. Po 1985 r. kontynuowano zamykanie nierentownych, słabo wykorzystywanych linii drugorzędnych. Równocześnie zlikwidowano prawie wszystkie koleje wąskotorowe, pozostawiając na niektórych z nich możliwość uruchamiania pociągów turystycznych lub na zamówienie.

Jednym z największych osiągnięć powojennych polskich kolei była elektryfikacja głównych i silniej obciążonych przewozami linii. Przed wybuchem drugiej wojny światowej  tylko niewielkie fragmenty linii były zasilane prądem elektrycznym, ale w 1945 r. wszystkie urządzenia trakcyjne wraz z taborem zostały wywiezione do ZSRR. W latach 1951-1953 wprowadzono kolej elektryczną w Trójmieście (jest to obecnie Szybka Kolej Miejska). W długości linii zelektryfikowanych Polska zajmuje szóste miejsce w świecie, po kolejach Rosji, Niemiec, Francji, Japonii i RPA. Elektryfikacja i unowocześnienie głównych linii powodują, że coraz bardziej różnicuje się znaczenie poszczególnych linii.

 

Zapamiętaj:

Obecnie eksploatowane linie kolejowe mają długość 20 tys. km. Wielkość ta systematycznie spada od lat 90., co wiąże się z likwidacją mało rentownych linii kolejowych (ubywa też linii wąskotorowych, teraz eksploatowanych jest około 1000 km takich linii).
Najgęstsza sieć kolejowa występuje:

  • na Górnym Śląsku
  • na Dolnym Śląsku
  • w okolicy Warszawy


Linie zelektryfikowane przejmują coraz większą część przewozów, udział linii drugorzędnych maleje. Te ostatnie stopniowo się zamyka. Na trasach łączących największe miasta i aglomeracje miejskie wprowadza się szybkie pociągi ekspresowe Inter-City. Silniej obciążone ruchem pasażerskim są także odcinki podmiejskie z uwagi na dojazdy do pracy i do szkół.

W ruchu towarowym dominującą pozycję  zajmuje obszar Górnego Śląska, z terenu którego pochodzi połowa ładunków PKP, w tym przede wszystkim węgiel. Najbardziej obciążone przewozami są linie rozchodzące się promieniście z Górnego Śląska. To obciążenie obecnie zmalało wskutek zmniejszenia wydobycia węgla i ograniczenia innych przewozów.

Centralne położenie Warszawy i niewielkie stosunkowo odległości, dzielące ją od innych stolic Europy (566 km od Berlina i Mińska, 645 km od Wilna, 767 km od Pragi, 878 km od Bratysławy, 891 km od Kijowa), stanowią ważny czynnik rozwoju polskiego kolejnictwa o zasięgu międzynarodowym. Transport kolejowy nadaje się najbardziej do przewożenia na dużą odległość ładunków masowych, cieczy i gazów. W Polsce transportem kolejowym przewozi się więcej towarów niż transportem samochodowym, czy rzecznym.

 

Zapamiętaj:

Główne zalety transportu kolejowego to:

  • tani środek transportu
  • duża masa przewożonego towaru - pojedynczy pociąg towarowy może przewieźć kilkaset ton towaru
  • transport przyjazny dla środowiska ( w przypadku linii zelektryfikowanych)

Podstawowe wady tego rodzaju transportu to:

  • mała prędkość pociągów towarowych (w Polsce wynosi ona średnio 45 km/h w przypadku pociągów trakcji elektrycznej i 34 km/h w przypadku trakcji spalinowej)
  • konieczność przeładunku towaru na bocznicach

Podbał Ci się artykuł? Podziel się ze znajomymi

Przeczytaj też:

Gleby w Polsce

Lasy w Polsce

Klimat w Polsce

Wiatry w Polsce

Temperatura powietrza w Polsce

Opady w Polsce