Rozwój ludności w Azji

Długotrwały proces zasie­dlania Azji, który na szerszą skalę zaczął się rozwijać już ok. 100 tys. lat temu w jej zach. części, w wyniku czego przed mniej więcej 40 tys. lat migrujące ludy pierwotne osiągnęły pn.wsch. peryferie lądu azjatyckiego (rejon obecnej Cieśniny Beringa), mówić można o istnieniu dwóch głównych. szlaków migracyjnych. Pun­ktem wyjścia obu szlaków była Afryka Wscho­dnia. Pierwszy, trasą biegnącą od strony pn. poprzez półwysep Synaj, osiągał ziemie histo­rycznej Palestyny, skąd przybyłe ludy skierowały się na terytoria dzisiejszej Turcji oraz w rejon żyznej Mezopotamii.

Drugi szlak prowadził poprzez cieśninę Bab al Mandab i pd. skraj Półwyspu Arabskiego, by następnie w miejscu dzisiejszej cieśniny Ormuz (w okresie zlodo­wacenia Wiirm tworzyła wraz z Zatoką Perską suchy ląd) skierować się wzdłuż przedpola gór Mekran w stronę Niziny Indusu. Wysokogórskie i pokryte lądolodem regiony Azji Środkowej, w tym zwł. Himalaje, Pamir i Tienszan, wraz z niegościnną Wyżyną Tybetańską zostały przez migrujące ludy ominięte. Część z nich prze­mieszczała się na wsch. tzw. szlakiem połu­dniowym (stanowił naturalne przedłużenie drugiej z omawianych wyżej tras), by poprzez Nizinę Gangesu osiągnąć kolejno: Indochiny, Malaje i Filipiny. Inny szlak, zwany umownie północnym (przedłużenie pierwszej drogi wyj­ścia z Afryki), biegnący w przybliżeniu wzdłuż 40 równoleżnika, pełnił na znacznym odcinku rolę korytarza tranzytowego.

Przecinał mało korzystne pod względem zasobów przy­rodniczych obszary Mongolii, osiągając dalej na wsch. bogate w zwierzynę i urodzajne tereny Niziny Chińskiej. Stąd kierował się na pn.wsch., a wędrujące nim ludy paleoazjatyckie, pokonu­jąc pomost lądowy w miejscu Cieśniny Beringa, przedostały się już ok. 40 tys. lat temu na kontynent północnoamerykański. W tej części wybiegały od niego w stronę dzisiejszego Półwyspu Koreańskiego oraz wyspy Sachalin drugorzędne szlaki migracyjne, które odegrały zasadniczą rolę w napływie ludów pierwotnych na Wyspy Japońskie.


Bardzo ważną rolę w procesie zasiedlania, demograficznego rozwoju oraz zróżnicowania w przestrzennej koncentracji pierwotnych mieszkańców Azji odegrał fakt dużego postępu w zakresie rolniczego użytkowania ziemi. Uformowanych zostało tu kilka centrów inten­sywnej gospodarki rolnej, do których należał region Azji Zachodniej, Niziny Indusu i Niziny Chińskiej. Stąd techniki uprawy ziemi oraz udomowione rośliny i zwierzęta upowsze­chniono wraz z migrującą ludnością.

Powyższa okoliczność przyczyniła się do tego, że Azję uznaje się zgodnie za najludniejszą część świata w całych jego dziejach. W roku 1000 spośród szacowanej na 290 min osób populacji globu ziemskiego ok. 60% stanowiła ludność Azji. Wyraźnie wyższe w stosunku do innych części świata tempo rozwoju demogra­ficznego sprawiło, że w poł. XIX w. (1850) jej mieszkańcy, w liczbie 796 min, osiągnęli naj­wyższy w historii udział w globalnym zaludnie­niu Ziemi, wynoszący 67,7%. Cł. tego przy­czyną był wyjątkowo wysoki wzrost demogra­ficzny Chin  z ok. 100 min w 1 750 do 370 min w 1850; ich mieszkańcy stanowili aż 46,5% Azjatów. Ważne miejsce w całości układu de­mograficznego zajmowali mieszkańcy Indii i Pakistanu, których liczebność w poł. XIX w. szacowana jest na ok. 250 min osób.

Oznacza to, że ludność 3 wymienionych krajów repre­zentowała ponad 75% potencjału demogra­ficznego ówczesnej Azji, co przy uwzględnieniu ponad 30milionowej rzeszy mieszkańców Japonii jednoznacznie dowodzi zdecydowanej dominacji owych obszarów (Pakistanlndie ChinyJaponia) w przestrzennej dystrybucji demograficznego potencjału Azji (80% ogółu ludności). Najbardziej marginalne miejsce przypadało w udziale rozległym obszarom Syberii i rosyjskiego Dalekiego Wschodu, gdzie wg szacunków żyło 3,54 min osób, repre­zentujących grupę ludów północnoazjatyckich. Znajdowały się one na bardzo niskim poziomie rozwoju cywilizacyjnego, zajmując się przede wszystkim myślistwem, rybołówstwem i hodo­wlą reniferów. Północne regiony zamieszkane były przez żyjących w dużym rozproszeniu Samojedów (obecnie ludy samodyjskie: Eńcy, Nganasanie, Nieńcy, Selkupowie), Jakutów (Sacha), Czukczów, Tunguzów (obecnie Ewen­kowie) oraz Wogułów (obecnie Mansowie) i Ostiaków (obecnie Chantowie). Podobnie niski stopień organizacji społecznej reprezentowały ludy zamieszkujące wyspiarskie obszary Azji PołudniowoWschodniej, np. Batakowie na Sumatrze, Dajakowie na Borneo czy Tapirowie na Nowej Gwinei; podstawę ich gospodarki stanowiło gł. łowiectwo, rybołówstwo oraz zbie­ractwo uzupełniane prymitywną uprawą ziemi.

2. poł. XIX w. to w demograficznej historii Azji czas najniższego tempa wzrostu ludności. W latach 18501900 osiągnęło ono średnią roczną wartość 0,46%, podczas gdy odpowiedni wskaźnik dla świata wynosił 0,72%. Był to szczytowy okres ekspansji europejskiego kolonializmu w tej części świata, z czym wiązała się ogólna destabilizacja rozwoju struktur społecznych i gospodarczych w najludniejszych krajach: Chinach oraz Indiach. Nałożyły się na to czynniki natury przyrodniczej  powodzie, cyklony, klęski głodu, o katastrofalnych dla gospodarek tych państw skutkach, oraz epidemie chorób zakaźnych, w wyniku których jednorazowo traciło życie nawet do kilkudziesięciu min osób. Wymownym przykładem takiej sytuacji mogą być Chiny, które w latach 18501900 dotknięte zostały klęską głodu oraz katastrofalną powodzią Huang He  śmierć poniosło tu wówczas ponad 60 min osób. W konsekwencji kraj odnotował stagnację wielkości zaludnienia na poziomie 370380 min, co  w związku z faktem, że ludność Chin stanowiła 38,8% mieszkańców Azji  wpłynęło bezpośrednio na obniżenie jej potencjału demograficznego, prowadząc do spadku udziału w zaludnieniu świata z 67,7% (1850) do 61,3% (1900).

Pierwsza połowa  XX w. przyniosła wyraźne ożywienie rozwoju demograficznego Azji, która w okresie 19001950 zanotowała przyrost zaludnienia o 46,6% (z 980 do 1436,8 min), przy średnim rocznym tempie jego wzrostu na poziomie 0,93%. Na tle innych regionów świata był to jednak przyrost o zdecydowanie niższej dynamice (w tym samym okresie średni roczny wskaźnik wzrostu ludności Ameryki Północnej był rzędu 3,39%), w efekcie czego nastąpił dalszy spadek strukturalnego udziału Azji w globalnym zaludnieniu Ziemi do 57,1%. Podobnie jak w przeszłości gł. udział w kształtowaniu wizerunku demograficznego tej części świata miały Chiny, których mieszkańcy stanowili 63,5% ogółu Azjatów. Znaczący dla tego okresu jest gwałtowny przyrost liczby ludności Japonii (o 90%), będący następstwem dynamicznego wzrostu ekonomicznego oraz realizacji polityki terytorialnej ekspansji w tym regionie świata pod hasłem "Azja dla Azjatów".

Licząc w 1940 niemal 72 min mieszkańców, znalazła się Japonia na 3. miejscu pośród najludniejszych państw Azji. Bardzo ważny, choć praktycznie wyłącznie w skali regionalnej, był w tym okresie wzrost demograficznego potencjału Syberii (z Dalekim Wschodem)  z ok. 7 do 20 min osób. Znaczący był on gł. z punktu widzenia polityki aktywizacji gospodarczej tego regionu, której ważnym elementem było oddanie do użytku w 1905 ostatniego odcinka magistrali transsyberyjskiej. Systematycznej dobrowolnej kolonizacji rolniczej oraz rozwojowi przemysłu wydobywczego i przetwórczego towarzyszyły przymusowe przesiedlenia  masowe depoi ludności (niekiedy całych narodowość z europejskiej części byłego ZSRR.

Druga połowa  XX w. (19501998) przyniosła niespotykane dotąd w historii ożywienie te wzrostu liczby ludności Azji. Miało ono źródło w zjawisku określanym terminem eksplozji demograficznej, stanowią pochodną utrzymywania się wysokiego poziomu płodności kobiet i przyrostu naturalnego przy równoczesnym spadku śmiertelności niemowląt i stopy zgonów.
Azja jest tym regionem świata, w którym na niespotykaną gdzie indziej skalę występuje problem uchodźstwa, a jego źródłem są konflikty na tle politycznym, jak i religijnym czy etnicznym. Warto przypomnieć, że z Azji wywodzą się też prapoczątki przymusowego wychodźstwa, a to za sprawą króla Babilonii Nabuchodonozora II (605562 p.n.e.), który po opanowaniu królestwa Judy i zdobyciu jej stolicy  Jerozolimy, deportował rzeszę ok. 16 tys. Żydów do pd. Mezopotamii. Zgodnie z najnowszymi szacunkami Wysokiego Komisarza do Spraw Uchodźców ONZ (United Nations High Commissioner for Refugees  UNHCR) spośród 13,6 min uchodźców (grudzień 1997), aż 60,9% (8,3 min) znajduje się na terytorium Azji.

Liczba ta uwzględnia jedynie osoby, które zostały zmuszone do opuszczenia rodzinnego kraju, szukając schronienia w tych państwach. Problem okazuje się jednak jeszcze bardziej bolesny, jeżeli uwzględni się liczbę tzw. uchodźców wewnętrznych, a także osób, które zostały zmuszone do ucieczki  opuszczenia swojego stałego miejsca zamieszkania i szukania schronienia w innej części kraju. Ich liczbę szacuje się na 6,9 min, z czego najwięcej, ok. 1,3 min przypada na Turcję (ludność kurdyjska), ok. 1,2 min na Afganistan oraz Irak i Sri Lankę (po 800900 tys.).

Najliczniejszą zbiorowość uchodźców w Azji i na świecie stanowią Palestyńczycy (3,74 min), których obecność związana jest z utworzeniem w 1948 państwa Izrael. Znaleźli oni przede wszystkim schronienie w arabskich krajach ościennych, przy czym najliczniejsza zbiorowość palestyńskich uchodźców znajduje się aktualnie (1997) w Jordanii (1413 tys.  37,7% ogółu uchodźców), Strefie Gazy (732 tys.  19,5%), na Zachodnim Brzegu Jordanu (538 tys.  14,4%) oraz w Libanie (359 tys.  9,6%) i Syrii (357 tys.  9,5%).

Przeczytaj też:

Mapy Konturowe Azji

Mapy Konturowe Azji do pobrania

Gleby w Polsce

Lasy w Polsce

Klimat w Polsce

Wiatry w Polsce