Sajany

Sajany rozciągają się między Ałtajem a Bajkałem. Podobnie jak Ałtaj należą do uralsko-ochockicj strefy fałdowej otaczającej platformę wschodniosyberyjską od południa. Sfałdowane zostały w orogenezie kaledońskiej. Ponowne ruchy fałdowe zaznaczyły się w orogenezie hercyńskiej, a dalsze dźwiganie się gór i powstanie struktur zrębowych jest wiązane z orogenezą alpejską - skutkiem wgniatania płyty indyjskiej w płytę eurazjatycką. Góry są zbudowane z silnie sfałdowanych i zmetamorfizowanych prekambryjskich skał krystalicznych (gnejsy, łupki krystaliczne), osadowych skał starszego paleozoiku (piaskowce, wapienie i margle) i równowikowych, głównie jednak z permsko-triasowych skał wulkanicznych, z licznymi intruzjami granitoidów.

Sajany Wschodnie

Sajany Wschodnie

W śródgórskich kotlinach występują lądowe i płytkowodne skały osadowe. W niższych częściach Sajanów występuje rzeźba gór średnich - łagodne stoki porozcinane dolinami rzek, obłe, bądź spłaszczone grzbiety okryte skalnymi rumowiskami, które na wysokości około 2000 i około 3000 m n.p.m. tworzą powierzchnie zrównania datowane na trzeciorzęd, występujące również w Ałtaju. W najwyższych partiach Sajanów występuje rzeźba alpejska, z całych zespołem charakterystycznych dla niej form (w tym liczne jeziora polodowcowe), związana głównie z plejstoceńską epoką lodową. Współcześnie w Sajanach występuje około 150 lodowców o łącznej powierzchni niespełna 40 km2. Osobliwością są lawowe płaskowyże i stożki młodych wulkanów. Sajany leżą w strefie klimatu umiarkowanego, chłodnego, wybitnie kontynentalnego, z ciepłym latem (do 20°C) i mroźną zimą (do -20°C w kotlinach) i roczna suma opadów od 300-400 mm do 1000-1200 mm (w zależności od ekspozycji stoków).

Na północy występuje tajga świerkowo-jodłowa z modrzewiem i limbą. Powyżej górnej granicy lasu (1500-2000 m) występują alpejskie łąki przechodzące w tundrę krzewinkową i mszysto-porostową utrzymującą się wśród skalnych rumowisk nazywanych kurumami. Sajany dzielą się na dwie części: Sajan Zachodni i Sajan Wschodni. Sajan Zachodni, rozcięty przełomową doliną górnego Jeniseju, ciągnie się na długości około 600 km, między doliną Wielkiego Abakanu (dorzecze Obu), przez którą sąsiaduje z Ałtajem a Sajanem Wschodnim. Na północy stoki Sajanu Zachodniego opadają stromo ku Kotlinie Minusińskiej, a na południu, równie stromo obniżają się ku Kotlinie Tuwiń- skiej nad górnym Jenisejem, odgrodzonej górami Tannu-Oła (do 3000 m) od Wyżyny Mongolskiej. W Sajanie Zachodnim przeważa rzeźba gór średnich, z łagodnie nachylonymi stokami i spłaszczonymi grzbietami. Jedynie w partiach szczytowych najwyższych grzbietów górskich występuje rzeźba alpejska, podkreślona istnieniem kilkudziesięciu niewielkich lodowców o łącznej powierzchni około 2.5 km2. Najwyższym szczytem Sajanu Zachodniego jest Kyzył Tajga (3121 m). Do struktur Sajanu Zachodniego nawiązują Góry Sałairskie (do 500 m), mocno porozcinane dolinami dopływów Czumyszu (prawy dopływ Obu) oraz mocno rozczłonkowany tektonicznie Ałatau Kuźniecki (Wierchni Zub, 2178 m), z kilkudziesięcioma lodowcami o łącznej powierzchni 7 km2.

Oba pasma górskie, przedzielone Kotliną Kuźniecką, zbudowane są z wapieni, kwarcytów, łupków krystalicznych, poprzecinanych licznymi intruzjami skał magmowych. Sajan Wschodni ciągnie się na długości około 1000 km między doliną Jeniseju na zachodzie a Bajkałem na wschodzie, niemal prostopadle do Sajanu Zachodniego. Na północy sąsiaduje z płaskowyżami Angarskim i Leńskim Wyżyny Środkowosyberyjskiej. Góry są mocno rozczłonkowane dolinami rzek, dopływów Jeniseju i lewych dopływów Angary. W środkowej i wschodniej części Sajanu Wschodniego, z najwyższym szczytem całych Sajanów (Munku Sardyk, 3491 m) dominuje rzeźba alpejska. Wysokogórski charakter góry zawdzięczają silnemu zlodowaceniu w plejstocenie. Współcześnie występuje tam ponad 100 lodowców, w większości karowych, o łącznej powierzchni około 35 km2. Charakterystycznymi elementami rzeźby Sajanu Wschodniego są lawowe płaskowyże i stożki młodych wulkanów.