Masyw Czeski

Masyw Czeski położony jest na wschód od Lasu Turyńskiego i Wyżyny Frankońskiej. Ma on kształt zbliżony do czworokąta, którego wierzchołki wskazują główcie kierunki geograficzne. Całość jest obszarem wyżynno-górskim. Wnętrze zajmują niewielkie wyżyny, grzbiety i kotliny, otoczone potężnymi zrębami: od północnego wschodu są to Sudety, od północnego zachodu Rudawy, a od południowego zachodu - Las Czeski, Szumawa i Las Bawarski. Od południowego wschodu zamknięcie stanowi Wyżyna Czesko-Morawska. Masyw Czeski ma skomplikowaną budowę geologiczną. Powstał w orogenezie hercyńskiej, stanowi wypiętrzony w orogenezie alpejskiej fragment platformy paleozoicznej, zawiera jednak sfałdowane i zmetamorfizowane utwory prekambryjskie, struktury kaledońskie, intruzje paleozoicznych skał magmowych .

Najwyżej wyniesioną częścią Masywu Czeskiego są stare góry zrębowe - Sudety. Część wypiętrzona ciągnie się od Gór Łużyckich na zachodzie po Bramę Morawską na wschodzie. Do ich powstania przyczyniły się orogenezy prekambryjskie i paleozoiczne, którym z reguły towarzyszył silny magmatyzm i metamorfizm. Ostatniemu sfałdowaniu i usztywnieniu Sudety uległy podczas orogenezy hercyńskiej. Następnie zostały zrównane i przykryte wapieniami i skałami okruchowymi górnego permu, triasu, kredy i starszego trzeciorzędu. W trzeciorzędzie, w następstwie orogenezy alpejskiej, nastąpiło dźwignięcie środkowej części gór wzdłuż uskoków brzeżnych: uskoku sudeckiego na południu i uskoku przedsudeckiego na północy.

Powstaniu zrębu towarzyszył wulkanizm, którego ślady w postaci skał i form wulkanicznych zachowały się do dziś. W plejstocenie co najmniej dwa zlodowacenia dotarły do Sudetów' i wdarły się w śródgórskie kotliny pozostawiając tam osady lodowcowe. W Karkonoszach wystąpiło wówczas lokalne zlodowacenie górskie, którego ślady w postaci cyrków lodowcowych, moren doskonale są widoczne na północnych stokach gór. Sudety składają się z oddzielnych bloków (często zrębów) otaczających tektonicznie uwarunkowane kotliny i niecki śródgórskie.
Sudety Zachodnie obejmują Góry Łużyckie oraz masyw Karkonoszy z najwyższym szczytem Sudetów, Śnieżką (1602 m n.p.m.), Góry Izerskie, Góry Kaczawskie i Rudawy Janowickie, otaczające tektoniczną Kotlinę Jeleniogórską.
Karkonosze

Sudety Środkowe ciągną się na wschód od Kotliny Kamiennogórskiej do przełęczy Kłodzkiej i Międzyleskiej. Obejmują prekambryjskie masywy Gór Sowich i Orlickich, Góry Stołowe wycięte w kredowych piaskowcach wypełniających niecką środkowosudecką, Kotlinę Kłodzką, Góry Kamienne, Góry Wałbrzyskie, Góry Bardzkie i Góry Bystrzyckie. Na wschód od Kotliny Kłodzkiej (do Bramy Morawskiej) ciągną się Sudety Wschodnie. Obejmują one masyw Śnieżnika, Jesioniki, Góry Bialskie, Góry Złote, Góry Opawskie i Góry Odrzańskie.
Północno-zachodni bok Masywu Czeskiego wyznaczają Rudawy. Stanowią one asy-metrycznie wypiętrzony zrębowy blok (zrąb jednostronny), zbudowany ze skał krystalicznych (głównie granity i skały metamorficzne). Powierzchnia szczytowa gór, wysokości około 1000 m n.p.m., ma cechy penepleny. Na południowym zachodzie, gdzie góry są niższe, wznoszą się trzeciorzędowe stożki wulkanów (Śpićak, 1115 m). Najwyższym szczytem Rudaw jest Klinovec (1244 m).

Południowo-zachodnie obrzeżenie Masywu Czeskiego stanowi przede wszystkim Szumawa. Tworzy ona zrąb zbudowany z granitów, gnejsów i łupków krystalicznych, o silnie zrównanej powierzchni szczytowej (peneplena). Stoki gór są głęboko porozcinane dolinami rzek (Wełtawa i jej dopływy). W górnych odcinkach dolin ślady zlodowacenia plejstoceńskiego. Najwyższym szczytem Szumawy jest Grosser Arber (1457 m). Przedłużeniem Szumawy ku północnemu zachodowi jest Las Czeski - granitowo-gnejsowy zrąb (Cerchov, 1042 m). Natomiast równolegle do Szumawy ciągnie Las Bawarski. Jest to. podobnie jak Rudawy, zrębowe pasmo górskie, zbudowane z kwarcytów, łupków krystalicznych, gnejsów i granitów. Najwyższym szczytem jest Einódriegel (1126 m). Południowe stoki Lasu Bawarskiego stromo opadają ku głębokiej dolinie Dunaju.

Wyżyna Czesko-Morawska zamyka Masyw Czeski od południowego wschodu. Sta-nowi ona wgiętą, relatywnie słabiej wypiętrzoną (w porównaniu z Szumawą, Rudawami czy Sudetami) część Masywu Czeskiego. Wyżyna jest zbudowana głównie z granitów i łupków krystalicznych. Najwyższym jej wzniesieniem jest Javorifice (837 m).

Na północny wschód od Masywu Czeskiego rozciągają się Wyżyny Polskie. Obejmują one najdalej na wschód wysunięty fragment paleozoicznej platformy zachodniej i środkowej Europy. Na wschodzie sąsiadują z Wyżyną Wołyńsko-Podolską, na północy z Niżem Polskim, częścią Niziny Środkowoeuropejskiej. Od Masywu Czeskiego oddziela je Nizina Śląska, a od Karpat tektoniczne obniżenie podkarpackie. Jest to obszar mało wypiętrzony.
Wysokość 500 m n.p.m. przekracza tylko na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej (maksymalnie 512 m na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej) i Wyżynie Kieleckiej (Łysica w Górach Świętokrzyskich, 612 m). Pomiędzy obiema wyżynami znajduje się tektoniczna Niecka Nidziańska. Na wschód od Wyżyny Kieleckiej znajduje się Wyżyna Lubelsko-Lwowska, nieco podniesiona część synklinorium brzeżnego oddzielającego paleozoiczną platformę zachodniej i środkowej Europy od prekambryjskiej platformy wschodnioeuropejskiej. Wyniesienia podłoża, jak w przypadku innych masywów hercyńskich Europy, zawierają sfałdowane struktury paleozoiczne, na których zachowała się pokrywa utworów mezozoicznych, a w obniżeniach nawet osady trzeciorzędowe. Na Wyżynach Polskich zachowały się lokalnie, w dolinach, mocno zmienione, utwory polodowcowe, a na wierzchowinach pokrywy lessowe.

Wyżyna Śląsko-Krakowska jest tektoniczną elewacją, zawierającą w podłożu paleozoiczne struktury fałdowe, w tym karbońską nieckę węglową. Przykrywa je monoklinalna płyta skał mezozoicznych zapadających ku północnemu wschodowi, tworząca kilka progów denudacyjnych i obniżeń. Wyżyna obniża się ku północy, a starsze formacje geologiczne chowają się pod utwory czwartorzędowe Nizin Środkowopolskich. Od południa wyżyna opada progami uskokowymi ku obniżeniu podkarpackiemu, a na zachodzie progi Wyżyny Śląsko-Krakowskiej sięgają na Nizinę Śląską.