Ocean Atlantycki

Ocean Atlantycki (Atlantyk) leży najbliżej Europy i jest najlepiej poznanym oceanem Ziemi. Jego nazwa pochodzi od mitycznej, a w każdym razie nigdy nic odnalezionej Atlantydy, opisywanej przez Platona. Atlantyk obmywa brzegi sześciu kontynentów (bez Australii). Leży on między Ameryką Północną i Ameryką Południową a Azją, Europą i Afryką; na południu sięga wybrzeża Antarktydy. Granica z Oceanem Indyjskim przebiega wzdłuż południka Przylądka Igielnego (20°E). Z Oceanem Spokojnym Atlantyk graniczy' w Cieśninie Beringa na północy oraz w Cieśninie Drake’a na południu.

Tę ostatnią granicę wyznacza ortodroma łącząca przylądek Horn z przylądkiem Prime Head na Półwyspie Antarktycznym (rzadziej jest to południk przylądka Horn). Długość Oceanu Atlantyckiego od Cieśniny Beringa do Morza Weddella wynosi około 21 000 km, największa szerokość, między zachodnim wybrzeżem Zatoki Meksykańskiej (97°30‘W) a wschodnim wybrzeżem Morza Śródziemnego wynosi 12 500 km. a biorąc pod uwagę wschodni brzeg Morza Czarnego wzrasta do 13 500 km; szerokość najmniejsza, między wschodnim wybrzeżem Ameryki Południowej (przylądek Sao Roque) a zachodnim wybrzeżem Afryki (przylądek St. Ann) wynosi 2850 km.

Ocean Atlantycki

Ocean Atlantycki

Powierzchnia Oceanu Atlantyckiego (bez wysp) wynosi 106,5 min km2, a średnia głębokość - 3258 m. Najgłębsze miejsca występują wgłębi Milwaukee w; Rowie Puerto Rico (9219 m), Rowie Sandwich Południowy (8428 m) i w tzw. głębi Romanche - 7758 m. Atlantyk jest drugim pod względem wielkości oceanem na Ziemi. Zajmuje 30% powierzchni Oceanu Światowego i 26% jego objętości.

Prawie 20% powierzchni Oceanu Atlantyckiego zajmują morza poboczne. Zlewisko Oceanu Atlantyckiego obejmuje 73,1 min km2, co stanowi 49% ogólnej powierzchni lądów i 61,4% powierzchni, z której istnieje odpływ' do oceanu.

Ocean Atlantycki powstał w następstwie rozpadu prakontynentu Pangei na Laurazję i Gondwanę, co nastąpiło około 135 min lat temu, a następnie oddalenia się od siebie cokołów kontynentalnych Ameryki Południowej i Afryki (około 65 min lat temu) oraz. w ciągu ostatnich 16 min lat - rozdzielenia się Ameryki Północnej i Europy. Od Europy odsunęła się w tym czasie także Grenlandia, połączyły się natomiast Ameryka Północna i Ameryka Południowa.

 Proces oddalania się kontynentów leżących po przeciwnych stronach oceanu, a tym samym proces poszerzania się Oceanu Atlantyckiego trwa. Skorupa oceaniczna dna jest więc relatywnie młoda, a także cienka (5-7 km w dnach basenów oceanicznych). Grubsza jest pod archipelagami wysp oraz w obrębie mórz szelfowych, gdzie występuje typowa litosfera kontynentalna grubości kilkudziesięciu km. Osady wyściełające dno Oceanu Atlantyckiego obejmują okres od końca jury do czasów współczesnych.

 Najstarsze osady występują w pobliżu skłonu kontynentalnego i są pogrzebane pod młodszymi osadami terrygenicznymi. Dominującą formą rzeźby dna Oceanu Atlantyckiego jest Grzbiet Sródatlantycki. Biegnie on przez środek oceanu, na kształt gigantycznej litery „S”, równolegle do brzegów kontynentów leżących po jego wschodniej i zachodniej stronie. Ciągnie się on od Wyspy Bouveta na południu (łączy się tam z Grzbietem Afrykańsko-Antarktycznym) przez wyspy Islandię i Jan Mayen (stanowiące wynurzone części grzbietu) na Morze Arktyczne, gdzie jego przedłużeniem jest Grzbiet Nansena.

Grzbiet Sródatlantycki wznosi się przeciętnie 3000 m ponad dno otaczających basenów oceanicznych, a głębokości nad grzbietem wahają się w granicach 2000-3000 m. Większe kulminacje znajdują się niespełna 1000 m poniżej poziomu morza, a nieliczne są wyspami, wyniesionymi ponad 2000 m n.p.m. (Punta do Pico na Azorach. 2351 m). Przeciętna szerokość grzbietu wynosi 2000 km. Jego osią biegnie czynna dolina ryftowa szerokości 30-50 km, poprzecinana poprzecznymi rozłamami. Grzbiet Śródatlantycki dzieli ocean na dwa równoległe ciągi rozległych basenów oceanicznych połączone w strefie równikowej głębią Romanche, pooddzielane od siebie podwodnymi progami i wyniesieniami, a od strony kontynentów ograniczone ich stokami. Zachodni ciąg basenów jest głębszy (ma przeciętnie 5500-6000 m) niż wschodni, którego baseny mają 4000-5000 m głębokości. Po stronie zachodniej (od południa) są to m.in. baseny: Południowoantylski, Argentyński, Brazylijski, Gujański, Północnoamerykański i Labradorski, a po stronie wschodniej: Agulhas, Przylądkowy, Angolski.

Gwinejski, Zielonego Przylądka. Kanaryjski, Iberyjski, Zachodnioeuropejski i Islandzki. Na południowym Atlantyku wyróżnia się ponadto Basen Afrykańsko-Antarktyczny, a w Morzu Arktycznym baseny: Kanadyjski, Makarowa, Amundsena i Nansena. Rowów oceanicznych w Oceanie Atlantyckim jest niewiele. Najgłębszy jest Rów Puerto Rico ciągnący się wzdłuż łuku Antyli od strony otwartego oceanu. Nieco płytszy jest Rów Sandwich Południowy (8428 m) towarzyszący łukowi Antyli Południowych na południowym Atlantyku. Inne rowy to: Kajmański na Morzu Karaibskim (7680 m) i Helleński (5121 m) na Morzu Śródziemnym. Rowy Puerto Rico, Sandwich Południowy i Helleński są czynnymi strefami subdukcji.

Szelfy Oceanu Atlantyckiego zajmują niewielką powierzchnię-około 14% powierzchni oceanu. Przeważnie mają one kilkadziesiąt km szerokości. Szersze są u wybrzeży północnej Europy i północnej Azji (na Morzu Arktycznym), zachodniej Europy (Morze Północne), Nowej Fundlandii (Ławica Nowofundlandzka) i południowo-wschodnich wybrzeży Ameryki Południowej (Morze Argentyńskie). Mają one głębokość do 200 m. Głębsze, do 600 m, są szelfy arktycznej i antarktycznej części oceanu. Krawędzie szelfu i stoki kontynentalne są porozcinane przez liczne podmorskie kaniony, a u ich wylotów, w dolnych częściach stoku i na dnie basenu oceanicznego, utworzyły sic wielkie stożki napływowe.

Linia brzegowa Oceanu Atlantyckiego jest dobrze rozwinięta, szczególnie na półkuli północnej, gdzie znajduje się większość mórz. Największe z nich to Morze Arktyczne, obejmujące m.in. morza: Barentsa, Karskie, Łaptiewów, Wschodniosyberyjskie, Czukockie, Beauforta i Lincolna.

Większość wysp Oceanu Atlantyckiego ma budowę kontynentalną; przeważnie towarzyszą lądom. Największą grupą wysp jest Archipelag Arktyczny u północnych wybrzeży Ameryki Północnej. U wybrzeży Ameryki znajduje się także Nowa Fundlandia, Bahamy, Bermudy, Antyle i Falklandy/Malwiny. Liczne archipelagi i grupy wysp (także samotne wy- spy) występują u wybrzeży Europy (Wyspy Brytyjskie, Svalbard, Ziemia Franciszka Józefa, Nowa Ziemia) oraz Azji (Ziemia Północna, Wyspy Nowosyberyjskie, Wyspa Wrangla). Wyspy typowo oceaniczne, pochodzenia wulkanicznego - nie są bardzo liczne.

Na Oceanie Atlantyckim występują wszystkie strefy klimatyczne (zob. zał. 8). Klimat oceanu jest kształtowany oddziaływaniem stałych ośrodków wyżowych nad Grenlandią i Antarktydą, sezonowego (zimowego) Wyżu Kanadyjskiego i Azjatyckiego łączących się nad Morzem Arktycznym, Wyżu Azorskiego i Wyżu Południowoatlantyckiego oraz Niżu Islandzkiego, pasa niskiego ciśnienia atmosferycznego utrzymującego się wokół Antarktydy i w strefie równikowej oceanu. Istnienie tych ośrodków barycznych oraz ich zmiany w czasie kształtują warunki cyrkulacji powietrza nad oceanem. Nad południowym Atlantykiem, od około 40 do 60°S, występuje stała strefa wiatrów zachodnich, która ze względu na ich siłę nazywana jest przez żeglarzy (stosownie od szerokości geograficznej) - ryczącymi czterdziestkami, wyjącymi pięćdziesiątkami i gwiżdżącymi sześćdziesiątkami. Na obu półkulach w strefie międzyzwrotnikowej występują pasaty. Jest to także obszar formowania się cyklonów tropikalnych, które pełnię rozwoju osiągają nad zachodnim Atlantykiem, Morzem Karaibskim i Zatoką Meksykańską oraz w pasie wschodniego wybrzeża Ameryki

Temperatura wód powierzchniowych wiąże się z ogromną południkową rozciągłością oceanu i swobodą wymiany wód z obszarami polarnymi. Średnia temperatura wynosi 16°C. Północna część oceanu jest cieplejsza od części południowej średnio o 6°C. W strefie rów nikowej temperatura wody utrzymuje się przez cały rok wr granicach 26-27°C, przy czym najcieplejsze wody gromadzą się w Morzu Karaibskim i Zatoce Meksykańskiej. Podczas lata na półkuli północnej temperatura wody na 60°N wynosi na zachodzie 3°C, a na wschodzie 14°C; na 60°S temperatura w-ody wynosi w tym czasie 1°C. Podczas zimy na półkuli północnej temperatura wody na tych samych równoleżnikach na półkuli północnej wynosi na zachodzie 0°C. na wschodzie do 7°C; na półkuli południowej 1°C- niezależnie od pory roku.

Zasolenie wód powierzchniowych Oceanu Atlantyckiego (średnio 35,4%o) jest wyższe niż pozostałych oceanów, mimo wielkiego dopływu słodkich wód rzecznych. Rozkład zasolenia jest nierównomierny.

Obniżone zasolenie wód powierzchniowych w strefie umiarkowanej i w wysokich szerokościach geograficznych wiąże się z opadami atmosferycznymi oraz topnieniem śniegu i lodu; w strefie równikowej przede wszystkim z dużymi opadami.Układ powierzchniowych prądów morskich jest wprowadzany w ruch głównie przez pasaty wiejące w strefie międzyzwrotnikowej, wzbudzające przy równikowe prądy morskie płynące ze wschodu na zachód oraz wiatry zachodnie w strefach umiarkowanych powodujące ruch wody w kierunku wschodnim Następstwem działania pasatów jest powstanie Prądu Północnorównikowego i Południoworównikowego przedzielonych Równikowym Prądem Wstecznym (Prądem Gwinejskim). Prąd Północnorównikowy płynie ku wybrzeżom Ameryki Południowej, łączy się z Prądem Gujańskim (odgałęzienie Prądu Południoworównikowego), opływa od południa Morze Sargassowe.

Cześć niesionych wód wlewa do Morza Karaibskiego, a część, jako Prąd Antylski, włącza w system Prądu Zatokowego. Prąd Południoworównikowy u wybrzeży Ameryki Południowej rozdziela się na Prąd Gujański łączący się dalej z Prądem Północnorównikowym oraz na ciepły Prąd Brazylijski płynący wzdłuż wybrzeży na południe. Prądy wpływające do Morza Karaibskiego przepływają przez Cieśninę Jukatańską do Zatoki Meksykańskiej, a następnie wypływają przez Cieśninę Florydzką na Ocean Atlantycki jako silny Prąd Florydzki, który po połączeniu z Prądem Antylskim daje początek potężnemu ciepłemu Prądowi Zatokowemu (Golfsztromowi).

Prąd Zatokowy przepływa Atlantyk w umiarkowanych szerokościach geograficznych i u wybrzeży Europy przyjmuje nazwę Prąd Północnoatlantycki, a następnie, wciąż jako prąd ciepły, kolejne nazwy: Prąd Norweski i Prąd Zachodniospitsbergeński. Na północ od Spitsbergenu prąd ten zanurza się pod zimne i wygłodzone wody Morza Arktycznego i zanika jako prąd powierzchniowy.

Na półkuli południowej ciepły Prąd Brazylijski na 40°S napotyka zimny Prąd Falklandzki płynący wzdłuż wybrzeży Patagonii ku północy (odgałęzienie Dnfu Wiatrów Zachodnich) i razem płyną ku wschodowi łącząc się z głównym nurtem Dryfu Wiatrów' Zachodnich obiegającym Antarktydę. U wybrzeży Afryki Dryf Wiatrów Zachodnich roz-widla się. Większość jego wód kieruje się na Ocean Indyjski, część zakręca ku północy i jako zimny Prąd Benguelski dociera wzdłuż południowo-zachodnich brzegów Afryki do równika i włącza się w Prąd Południoworównikowy.