Geografia Europy Północnej

Europa Północna obejmuje Półwysep Skandynawski i Półwysep Kolski wraz z nasadą, nazywaną Masywem Fińsko-Karelskim, Islandię, Wyspy Owcze, wyspę Jan Mayen oraz arktyczne archipelagi Europy na Morzu Arktycznym, bez półwyspu Kanin i wyspy Kołgujew. Jest to obszar mocno rozczłonkowany i bardzo zróżnicowany pod względem budowy geologicznej (skały od najstarszych w Europie skał prekambryjskich po najmłodsze skały wulkaniczne), rzeźby i jej genezy (góry o rzeźbie alpejskiej, wyżyny, powierzchnie zrówna­nia, płaskowyże i niziny, powszechne ślady zlodowacenia plejstoceńskiego), klimatu (od biegunowego na północy po umiarkowanie chłodny na południu) i roślinności (od pustyń polarnych po nizinne lasy bukowe na południu).

Europa Północna

Europa Północna

Półwysep Skandynawski (norw. Den skandinaviske halvoy, szwedz. Skandinaviska halvón, fin. Skandinavian nimimaa), o powierzchni około 800 tys. km2, jest największym półwyspem Europy. Leży między Morzem Barentsa na północy, Morzem Norweskim na zachodzie. Morzem Północnym na południu i Morzem Bałtyckim na wschodzie. Linia brzegowa Półwyspu Skandynawskiego jest silnie rozwinięta. Nad morzami Północnym (począwszy od wód Kattegatu), Norweskim i Barentsa dominują wybrzeża fiordowe. Szczególnie dobrze są one rozwinięte, długie, głęboko wcięte, rozgałęzione, a przez to wyjątkowo malownicze i atrakcyjne dla turystów, w najdalej na zachód wysuniętej części półwyspu (Hardangerfjorden, Sognefjorden i in.). Po wschodniej stronie półwyspu rozwinęły się wybrzeża fierdowe i szerowe.
Półwysep Skandynawski obejmuje północno-zachodnią część tarczy bałtyckiej, naj­starszej struktury Europy - fragmentu prekambryjskiej platformy wschodnioeuropejskiej (prakontynentu Baltika) z pasmem fałdowań kaledońskich (Góry Skandynawskie) ciąg­nących się wzdłuż zachodniej krawędzi półwyspu. W plejstocenie, w północnej części półwyspu (masyw Kebnekaise) znajdował się jeden z najważniejszych ośrodków zlodowacenia, które ogarnęło znaczną część Europy (dziś lodowce w Górach Skandynawskich zajmują niespełna 3 tys. km2). Od momentu ustąpienia lodowców trwają do dziś ruchy epejro- geniczne natury izostatycznej.

Góry Skandynawskie (Galdh0piggen, 2649 m) zajmują zachodnią część Półwyspu Skandynawskiego o zrównanej, wygładzonej przez lodowce (zmutonizowanej) powierzch­ni szczytowej, tworzącej faliste płaskowyże, nazwane fieldami, np. Dovre, Jotunheimen, Hardanger, Telemark. Na ich powierzchni, lokalnie, występują lodowce typu norweskiego (fieldowe), z których spływa niekiedy kilkanaście jęzorów lodowcowych, np. Jostedal. Za­chodnią część gór rozcinają głębokie żłoby lodowcowe przechodzące w fiordy, o głęboko­ści przekraczającej niekiedy 1000 m. Znajdują się tam także liczne jeziora polodowcowe i rzeki: Głomma, Logen, Klar, Dal. Południowa część Gór Skandynawskich - Sórland, ma charakter wyżyny (Wyżyna Południowonorweska) mocno rozczłonkowanej szerokimi dolinami polodowcowymi.

W części wschodniej Półwyspu Skandynawskiego wyróżnia się Wyżyna Lapońska (Lappmark, Lappi) - na północ od Zatoki Botnickiej (z jeziorem Inari na wschodzie) i Wyżyna Północnoszwedzka (Norrland) - na północny zachód od tej zatoki.

Są to obszary o wysokości 300-400 m n.p.m., urozmaicone dominującymi w krajobrazie twardzielo­wymi wzgórzami (tunturi) sięgającymi nawet 800 m n.p.m. Obie wyżyny przylegające od zachodu do Gór Skandynawskich sąsiadują z nadbrzeżnymi nizinami nad Zatoką Botnicką. Nizina Póinocnobotnicka (Norrbotlen) rozpościera się przy północno-zachodnim krańcu Zatoki Botnickiej, a Nizina Zachodniobotnicka (Vasterbotten) sięga dalej na południe, po Obniżenie Srodkowoszwedzkie. Na południe od Norrlandu leży Obniżenie Srodkowoszwedzkie - równoleżnikowy pas tektonicznych zapadlisk i zrębów, z wielkimi jeziorami tektoniczno-lodowcowymi (Wener, Wetter, Hjalmar, Melar) i z tej racji nazywane także Pojezierzem Srodkowoszwedzkim. Jeszcze dalej na południu znajduje się Wy­żyna Południowoszwedzka (SmSland), o wysokości do 400 m n.p.m., oraz nizinna Ska­nia, nie leżąca już na tarczy bałtyckiej.

Półwysep Kolski leży między Morzem Barentsa a Morzem Białym. Zajmuje północ­nowschodnią część tarczy bałtyckiej zbudowanej z archaicznych gnejsów, granitognejsów i łupków krystalicznych - najstarszych skał wchodzących w skład prekambryjskiej platformy wschodnioeuropejskiej. W zachodniej części Półwyspu Kolskiego występują zrębowe góry (Chibiny, 1191 m n.p.m.) i obniżenia tektoniczne wypełnione jeziorami (Imandra i in.). Wschodnia część ma rzeźbę mniej zróżnicowaną, a obszary przylegające do zatoki Kandałaksza są pagórkowatą niziną, silnie zabagnioną. Brzegi Półwyspu Kolskiego są wy­sokie, klifowe, co wiąże się z jego izostatycznym dźwiganiem się. Wszędzie występują ślady niedawnego zlodowacenia.

Międzymorze Fińsko-Karelskie (Masyw Fińsko-Karelski) leży między Zatoką Botnicką i Zatoką Fińską Morza Bałtyckiego a zatokami Kandałaksza i Oneską Morza Białego. Na północy region ten graniczy z Wyżyną Lapońską, a na południowym wscho­dzie sięga po skraj tektonicznego obniżenia (Obniżenie Południowokarelskie) zajętego częściowo przez wielkie jeziora Ladoga i Onega. Obejmuje więc południowo-wschodnią, stosunkowo płaską, nizinną część tarcz)' bałtyckiej aż do linii, wzdłuż której skały krysta­liczne zanurzają się pod pokrywę osadową platformy wschodnioeuropejskiej. Cały obszar Międzymorza Fińsko-Karelskiego cechuje się młodą rzeźbą polodowcową. W południo­wej jego części, między wałami morenowymi Salpaussclkä na południu i Soumensclkä na północy, znajduje się Pojezierze Fińskie z ponad 60 tysiącami jezior polodowcowych (naj­większe Saimaa - 4400 km2). Od wschodu zamyka je wyżyna Maanselkä i Góry Karelskie stanowiące dział wód między Morzem Bałtyckim i Morzem Białym. Po ich wschodniej stronie znajduje się Pojezierze Karelskie rozciągające się do brzegów Morza Białego.

Wyspy Morza Bałtyckiego charakteryzują się zróżnicowaną budową geologiczną i pochodzeniem. Pewne wspólne cechy rzeźbie powierzchni wysp nadało zlodowacenie plejstoceńskie (formy i osady polodowcowe). Wyspy Alandzkie (Aland, Ahvenanmaa) są częścią tarczy bałtyckiej - archipelagiem drobnych, granitowych wysp zamykającym od południa Zatokę Botnicką i tworzących charakterystyczne wybrzeże szerowe. Z morfolo­gicznego punktu widzenia Wyspy Alandzkie są barańcami (mutonami) uformowanymi przez poruszający się ku południowi lodowiec. Także wyspa Bornholm, zbudowana z grani­tów i gnejsów, jest częścią tarczy bałtyckiej. Jedynie na południu wyspy utwory te chowają się po młodsze skały paleozoiku. Wszędzie widoczne są ślady działalności lodowców Olandia (Öland), oddzielona wąską cieśniną od lądu stałego oraz leżąca nieco dalej na północ Gotlandia (Gotland), znajdują się na skraju tarczy bałtyckiej. Na ich powierzchni odsła­niają się paleozoiczne skały osadowe, w tym silnie skrasowiałe wapienie sylurskie.

Arktyczne archipelagi Europy obejmują Svalbard, Ziemię Franciszka Józefa i Wy­spę Niedźwiedzią. Wszystkie te archipelagi i wyspy leżą na szelfie Europy, na Morzu Ba­rentsa, a ich budowa geologiczna zdradza wspólne z Europą pochodzenie. Archipelag Svalbard leży w północno-zachodniej części Morza Barentsa. Tworzą go cztery duże wyspy: Spitsbergen (Spitsbergen Zachodni), Ziemia Północno-Wschodnia, Wyspa Edge'a i Wy­spa Barentsa oraz blisko 100 wysp mniejszych. Wyspy są górzyste (struktury fałdowe wieku kaledońskiego, później odmłodzone), o wysokości do 1717 m n.p.m., silnie zlodowacone współcześnie. Lodowce pokrywają ponad połowę powierzchni archipelagu. Część lodowców, zwłaszcza czasza lodowa na Ziemi Północno-Wschodniej, schodzi do poziomu morza jako lodowce szelfowe. Wybrzeża wysp, szczególnie Spitsbergenu, mają charakter fiordowy. Archipelag Ziemia Franciszka Józefa leży w północno-wschodniej części Morza Barentsa.

Obejmuje niespełna 200 wysp, z których Ziemia Jerzego i Ziemia Wilczka są naj­większe. Wyspy, mimo niewielkich rozmiarów, są górzyste (Wyspa Wilczka ma 735 m wy­sokości) i silnie zlodowacone (granica wiecznego śniegu przebiega na wysokości około 100-150 m n.p.m.). Prawie 90% powierzchni wysp pokiwają lodowice schodzące do morza i tworzące u wybrzeży potężne bariery lodowe. Wyspa Niedźwiedzia (norw. Bj0rn0ya) leży w zachodniej części Morza Barentsa, w połowie odległości między Svalbardcm a pół­nocnym krańcem Półwyspu Skandynawskiego. Podobnie jak Svalbard, ta górzysta (do 536 m n.p.m.), trudno dostępna i pokryta płatami zlodowaciałego śniegu wyspa, należy do kaledonidów. Nowa Ziemia wyznacza wschodnią granicę Morza Barentsa. Obejmuje dwie duże wyspy: Północną i Południową i kilkanaście mniejszych. Powierzchnia wysp jest górzysta (orograficzne przedłużenie hercyóskich struktur Uralu), a wysokości sięgają 1575 m n.p.m. Niemal 30% powierzchni archipelagu pokrywają lodowce - Wyspa Północ­na jest nimi pokryta prawie całkowicie.

Wyspa Jan Mayen, w odróżnieniu od arktycznych wysp leżących na szelfie Europy, jest wyspą oceaniczną. Leży na Morzu Grenlandzkim, około 1000 km na zachód od Półwy­spu Skandynawskiego (tylko 500 km od Grenlandii). Stanowi lokalną kulminację Grzbietu Północnoatlantyckiego (Grzbiet Islandzki). Jest to oceaniczna wyspa wulkaniczna, górzy­sta, z czynnymi wulkanami (ostatnie erupcje w latach 1971-1973), o wysokości do 2277 m n.p.m. (Beerenberg), współcześnie silnie zlodowacona - lodowce pokrywają 117 km2 z 372,5 km2 powierzchni całkowitej wyspy.

Islandia leży na Oceanie Atlantyckim, w odległości około 1000 km od brzegów Półwyspu Skandynawskiego. Jest to wyspa wulkaniczna. Zbudowana jest z trzeciorzędo­wych, czwartorzędowych oraz współcześnie powstających skał wulkanicznych, głównie ba­zaltów i bazaltowych tufów, brekcji i popiołów. Stanowi nadwodną część Grzbietu Sródatlantyckiego, z aktywnym ryftem.

Zaznacza się on w ukształtowaniu powierzchni wyspy ciągami wulkanów utworzonych wzdłuż szczelin (szczelinowy wulkan Laki), podłużnymi obniżeniami przekształconymi w plejstocenie w żłoby lodowcowe, obecnie wykorzystywa­nymi przez rzeki i częściowo zajętymi przez jeziora, a także współcześnie powstającymi rozłamami, którym towarzyszą trzęsienia ziemi i erupcje wulkanów. W rzeźbie Islandii do­minują wyżyny i płaskowyże lawowe o wysokości 700-1000 m n.p.m., pokryte zakrzepłymi potokami lawy i popiołami wulkanicznymi, urozmaicone stożkami ponad 20 czynnych (niektóre pod czaszami lodowców’) i kilkudziesięciu wygasłych wulkanów, o wysokości przekraczającej 1000 m n.p.m. (Katla, 1363 m Grimsvótn, 1719 m. Hekla, 1491 m, Hvanna- dalshnukur, 2119 m).

Charakterystyczny kształt gór stołowych mają wulkany działające w plejstocenie pod czaszą lodową (wulkany stołowe, np. Herdhubreidh, 1682 m). Niewiel­kie niziny występują jedynie na południu i południowym zachodzie wyspy. Są to przeważ­nie sandry. Wybrzeża wyspy są zróżnicowane-na południu płaskie, aluwialne-współcześ­nie narastające sandry lodowców Myrdals i Vatna. Pozostałe wybrzeża są wysokie, fiordo­we. Około 12% powierzchni Islandii zajmują lodowce, w tym największy w Europie lodo­wiec Vatna o powierzchni około 9000 km2. Współczesne lodowce to pozostałości zlodowa­cenia plejstoceńskiego, które objęło całą wyspę i daleko wykraczało poza jej kontury w po­staci lodowców- szelfowych, nawet przy znacznie niższym od obecnego poziomie oceanu. Ślady zlodowacenia widoczne są w postaci moren, cyrków i wyglądów lodowcowych, san­drów i innych form erozyjnej i akumulacyjnej działalności lodowców, wszędzie tam, gdzie nie zostały przykryte przez młodsze utwory wulkaniczne.

Wyspy Owcze (duń. Faer0erne, F0royar) są niewielkim archipelagiem (około 20 wysp, z największą wyspą Str0m0) na południowym skraju Morza Norweskiego, między Półwyspem Skandynawskim, Wielką Brytanią i Islandią. Są to wyspy pochodzenia wulka­nicznego (brak jednak śladów współczesnej działalności wulkanów), podobnie jak Islandia związane ze strefą ryftową Grzbietu Śródatlantyckiego, górzyste (do 900 m n.p.m.), o stro­mych, klifowych brzegach.