Ukształtowanie powierzchni Europy

Europa jest najniższym spośród wszystkich kontynentów naszej planety. Średnia jej wysokość wynosi 292 m n.p.m. Większość, bo 3/4 jej powierzchni zajmują niziny położo­ne poniżej 300 m n.p.m. Pozostała 1/4 powierzchni - to wyżyny i góry.

Ukształtowanie powierzchni Europy

Ukształtowanie powierzchni Europy


Najwyższym punktem Europy jest szczyt Mont Blanc (Monte Bianco), położony na wysokości 4807 m n.p.m., w Alpach Zachodnich. Najniżej znajduje się linia brzegowa Morza Kaspijskiego, która w 2000 roku leżała 27 m poniżej poziomu morza. Obszar ten stanowi depresję. Największe depresje w Europie: Nadkaspijska, Schieland nad Morzem Północnym i Żuławy nad Morzem Bałtyckim zajmują niespełna 1,5% powierzchni kontynentu.Najwięcej nizin znajduje się we  wschodniej części Europy, znajdującej się  pomiędzy morzami: Bałtyckim, Białym, Barentsa, Czarnym i Kaspijskim.

Nizina Wschodnioeuropejska, nazywana też Niżem Wschodnioeuropejskim rozwinęła się na prekambryjskiej platformie wschodnioeuropejskiej. Nizina ta jest najszersza w części wschodniej, gdzie opiera się o Ural i sięga Morza Kaspijskiego. Jej rozciągłość południkowa wynosi tam około 2500 km. Ku zachodowi zwęża do około 400 km na linii dolnego i środkowego biegu Wisły i przechodzi w Niziny Środkowoeuropejskie. Wysokości bezwzględne i krajobraz w obrębie Niziny Wschodnioeuropejskiej są urozmaicone, układają się jednak w pewnym porządku zbliżonym do strefowego.

Północno-wschodnia część Niziny Wschodnioeuropejskiej, rozciągnięta wzdłuż Morza Białego i Morza Barentsa, odpowiadająca strefie tundry i strefie tajgi północnej, to silnie zabagniona Nizina Północnorosyjska. Na południe od niej, w strefie lasów mieszanych i w strefie tajgi południowej, znajduje się Nizina Wschodniobałtycko-Białoruska (z pojezierzami na północy i bagnami Polesia na południu) oraz pas Nizin i Wyżyn Srodkoworosyjskich, sięgających na wschód aż po Ural i leżących w większości poza zasięgiem ostatniego zlodowacenia.

W południowej części Niziny Wschodnioeuropejskiej, w strefie stepowo-półpustynnej. między Morzem Czarnym i Morzem Kaspijskim, u podnóża gór Kaukaz, ponownie występują naprzemiennie niziny i wyżyny. Ukształtowanie pionowe północnej Europy jest bardziej zróżnicowane. Wyróżniają się tam przede wszystkim Góry Skandynawskie (Galdhopiggen, 2469 m). Jest to stary łańcuch gór fałdowych ciągnący się wzdłuż Półwyspu Skandynawskiego na długości około 1800 km.

Zachodnie stoki gór są rozcięte głębokimi fiordami, dającymi niezwykle malowniczy typ wybrzeża, zaś wschodnie stoki przechodzą w falistą Wyżynę Lapońską. Wyżynny charakter ma cała północna część Półwyspu Skandynawskiego, a także Półwysep Kolski, z zaznaczającymi się śladami zlodowacenia. Wyżynno-górzysty charakter ukształtowania powierzchni ma również Islandia z licznymi czynnymi i wygasłymi wulkanami, płaskowyżami lawowy­mi oraz największym w Europie lodowcem - Vatnajokull.

Górską rzeźbą cechują się natomiast drobne wyspy: Lofoty, Wyspa Niedźwiedzia i archipelag Svalbard. Na obszarze Międzymorza (Masywu) Fińsko-Karelskiego, które podobnie jak półwyspy Skandynawski i Kolski znajduje się w obrębie tarczy bałtyckiej, przeważają niziny urozmaicone formami polodowcowymi.

Położone w zachodniej Europie Wyspy Brytyjskie mają rzeźbę bardzo urozmaiconą. Stanowią ją obszary o bardzo zróżnicowanej wysokości (np. Góry Grampian, 1343 m. Góry Kaledońskie), wyżyny (np. Wyżyna Poiudniowoszkocka) i niziny (np. Nizina Środkowoszkocka, Midlands, Basen Londyński, Nizina Środkowoirlandzka). Zdecydowanie górzyste, lecz niezbyt wysokie są Hebrydy, Orkady i Szetlandy, a także Wyspy Owcze. W rzeźbie terenu niemal po­wszechnie widoczne są ślady plejstoceńskiego zlodowacenia.

W lądowej części zachodniej Europy można dostrzec pasowość w ukształtowaniu powierzchni. Wzdłuż wybrzeży Morza Bałtyckiego i Północnego oraz kanału La Manche i Zatoki Biskajskiej ciągnie się łukiem ze wschodu ku południowemu zachodowi pas nizin - Nizina Środkowoeuropejska (Niziny Srodkowopolskie, Nizina Niemiecka) i Nizina Francuska. W strefie zasięgu ostatniego zlodowacenia niziny te są urozmaicone obniżeniami zajętymi przez jeziora (Pojezierza Południowobałtyckie) i wzgórzami morenowymi o wysokości przekraczającej 300 m (Wieżyca na Pojezierzu Kaszubskim - 329 m). Od południa sąsiadują niziny z pasem wyżyn oraz niskich i średnich gór pooddzielanych obniżeniami. Ciągnie się on od Masywu Centralnego (1885 m) i Ardenów na zachodzie przez Wogezy i Schwarzwald, Reńskie Góry Łupkowe, góry Harz, Masyw Czeski z Sudetami, po Wyżynę Małopolską z Górami Świętokrzyskimi na wschodzie.
Kolejnym pasem znajdującym się jeszcze dalej na południu są młode góry fałdowe obejmujące głównie Alpy-najwyższe góry Europy (Mont Blanc, 4807 m) oraz Karpaty (Gerlach, 2655 m), silnie przekształcone w plejstocenie przez lodowce. Od północy i od południa u stóp gór występują obniżenia (podgórskie i śródgórskie zapadliska), np. Nizina Padańska, Kotlina Panońska, Kotlina Sandomierska, Nizina Rumuńska.

W południowej Europie góry i wyżyny dominują, niziny występują tam jedynie podrzędnie. Na Półwyspie Iberyjskim góry występują na północy - Góry Kantabryjskie i Pireneje oraz na południu - Góry Betyckie, najwyższe na Półwyspie Iberyjskim, 3478 m. Inne, niższe pasma górskie (Góry Kastylijskie, Góry Iberyjskie) dzielą wnętrze półwyspu na wyżynne kotliny: Starą Kastylię. Nową Kastylię i Kotlinę Aragońską.