Kotlina Konga

Kotlina Konga (Kotlina Zairu) leży w strefie równikowej Afryki. Sąsiaduje z Gwineą na zachodzie, Sudanem na północy, Wyżyną Wschodnioafrykańską (na wschodzie) oraz wyżynami Afryki Południowej (na południu). Formę rozległego basenu, otoczonego ze wszystkich stron znacznej wysokości wyżynami, zawdzięcza Kotlina Konga ukształtowaniu prekambryjskiego podłoża (synekliza Konga otoczona wyniesieniami krystalicznego podłoża: środkowoafrykańskim na północy, tanganickim na wschodzie, Kassai na południu, kongo-namibijskim na zachodzie). Takie ukształtowanie powierzchni pozwoliło na po­wstanie największego

w Afryce systemu rzecznego (drugiego na Ziemi po Amazonce) z koncentrycznym układem sieci rzecznej typowym dla wielkich afrykańskich kotlin. Najniższa część dna kotliny (Wielka Depresja Centralna) znajduje się na wysokości 300 do 500 m n.p.m. i jest częściowo zajęta przez jeziora Mai Ndombe i Tumba, otoczone roz­ległymi bagnami. Są one reliktem znacznie większych jezior istniejących tam w plejstoce­nie. Podmokłą równinę budują plejstoceńskie i holoceńskie aluwia rzeczne i osady jezior­ne. Wyższy poziom dna kotliny, w znacznej części także aluwialny, znajduje się na wysoko­ści 500-1000 m n.p.m. Od Oceanu Atlantyckiego Kotlinę Konga oddziela Wyżyna Dolno- gwinejska (południowa część Gwinei), przez którą rzeka Kongo przełamuje się serią wo­dospadów (Wodospady Livingstone’a) w drodze ku oceanowi; na wschodzie graniczy z Wyżyną Wschodnioafrykańską.

Kotlina Konga

Kotlina Konga


Od północy i północnego wschodu Kotlinę Konga otaczają wyżyny Adamawa, Ubangi i Azandc. Wyżyna Adamawa jest najwyższą z tych wyżyn. Stanowi ona silnie wypiętrzony fragment platformy afrykańskiej (wyniesienie środkowoafrykańskie), zbudowany z pre kambryjskich skal krystalicznych oraz młodych skał wulkanicznych tworzących pokrywy la­wowe. Wyżyna ciągnie się łukiem otwartym ku południowi, od Zatoki Gwinejskiej, gdzie wznosi się wulkaniczny masyw Kamerunu, po obszar źródłowy rzeki Chari uchodzącej do Jeziora Czad. Wschodnia jej część, stanowiąca fragment tego samego wyniesienia podłoża platformowego, wyodrębniana jest pod nazwą wyżyny Ubangi. Przedłuża się ono na wschód jak wyżyna Azande. Zachodnia część Adamawa, w dużej mierze zbudowana ze skał wulkanicznych, nawiązuje do głębokiego rozłamu w skorupie ziemskiej - aulakogenu ciągnącego się z południowego zachodu,

od Zatoki Gwinejskiej wzdłuż osi delty Nigru, rowu Benue, obniżenia jeziora Czad, doliny Bahr el-Ghazel po kotlinę Bodele na północnym wschodzie. Ma około 1200 km długości, 200-400 km szerokości i średnią wysokość około 1000 m. Głębokie doliny rozczłonkowują wyżynę Adamawa na szereg masywów i gór (w tym gór wulkanicznych) przekraczających 2000 m wysokości, m.in. Bambouto, 2740 m (najwyższy), Wanga, Szebsza. Mbang, Yade. Wyżyna stanowi dział wodny zlewni jeziora Czad oraz dorzeczy Nigru i Konga. Północne stoki wyżyny Adamawa porasta sa­wanna wysokotrawiasta z płatami lasów i lasami galeriowymi w dolinach rzek. Sawanna (odmiana górska, z licznymi drzewami) występuje też w partiach szczytowych wyżyny. Południowe stoki wyżyny Adamawa, leżące w dorzeczu Lom uchodzącej do Zatoki Gwi­nejskiej oraz w dorzeczu Konga (dopływy Ubangi i Konga), porasta wilgotny, zawsze zielo­ny las równikowy.

Wyżyna Azande ma kształt trójkąta łączącego się wierzchołkami z wyżyną Adamawa na zachodzie (poprzez wyżynę Ubangi), wyżyną Darfur na północy (poprzez Dar Rounga) oraz zrębowymi górami Mitumba na południowym wschodzie, leżącymi na Wyżynie Wschódnioafrykańskiej. Azande rozdziela kotliny: Czadu, Konga i Górnego Nilu oraz stanowi dział wodny między bezodpływowym basenem Czadu a dorzeczami Nilu i Konga. Wyżyna jest zbudowana z prekambryjskich skał krystalicznych. W rzeźbie dominują formy łagodne, zaokrąglone. Na północnym zachodzie, północy i północnym wschodzie wyżyny występują sawanny wysokotrawiaste oraz widne lasy zrzucające liście w porze suchej, a w dolinach rzek - lasy galeriowe.

Południowo-zachodnie stoki wyżyny, opadające ku Kotlinie Konga porasta wilgotny las równikowy.  Na południe od Kotliny Konga znajdują się wyżyny: Lunda i Szaba oddzielające ją od ko­tliny Kalahari. Zachodni kraniec tego pasa wyżyn stanowi wyżyna Bije wchodząca w skład Dolnej Gwinei. Na wschód od Bije powierzchnia wyżyny obniża się do 1000-1200 m wysokości (maksymalnie 1700 m), tworząc wyżynę Lunda. Zajmuje ona środkową część pasa wyżyn dzielącego kotliny Konga i Kalahari. W podłożu wyżyny występują skały prekambryjskie, po­dobne do występujących na wyżynie Bije, odsłaniające się w dolinie Kasai i dalej na wschodzie jako krystaliczna tarcza Kasai. Powierzchniową warstwę osadów stanowią lądowe piaskowce wieku trzeciorzędowego. Powierzchnia szczytowa wyżyny jest prawie płaska, przerywana niezbyt wysokimi, twardzielcowymi wzgórzami.

Północne stoki wyżyny opadają ku Kotlinie Konga kilkoma progami o mocno rysujących się w krajobrazie krawędziach, porozcinanych dolinami rzek. Dolne ich partie porastają wilgotne lasy równikowe. Na wierzchowinie rośnie sawanna i widne lasy typu miombo, zrzucające liście w porze suchej. Stoki południowe, opa­dające ku kotlinie Kalahari są nachylone łagodnie Porastają je sawanny oraz lasy miombo i mopane. Wyżyna jest działem wodnym dorzeczy Konga i Zambezi.