Formy polodowcowe w Polsce

 Osady starszych zlodowaceń są słabo widoczne i niekompletne, gdyż zostały one zniszczone w trakcie okresów interglacjalnych. Najlepiej zachowały się osady i formy polodowcowe związane z ostatnim zlodowaceniem, czyli Zlodowaceniem Wisły. Podczas kilkukrotnego nasuwania się lądolodu skandynawskiego na obszar naszego kraju, powstał zespół form i osadów odpowiednich dla fazy rozwoju, postoju i zaniku lądolodu.

Na obszarach starszych zlodowaceń rzeźba polodowcowa została mocno przekształcona i nazywa się rzeźbą staroglacjalną. Obszar staroglacjalny sięga od Gór Polski do terenów wyznaczonych przez moreny czołowe ostatniego zlodowacenia. Na terenie tym przeważają równiny. Rzeźba tego typu występuje na obszarze Niziny Śląskiej, Mazowieckiej czy Podlaskiej.

W środkowej i północnej Polsce następowało nakładanie się na siebie osadów powstałych z coraz młodszych zlodowaceń. Rzeźba rozwinięta na tym obszarze nosi nazwę rzeźby młodoglacjalnej. Obszar młodoglacjalną zajmuje około 30 % powierzchni terytorium naszego kraju. Rzeźba ta charakteryzuje się urozmaiconym krajobrazem z terenami równinnymi i pagórkowatymi wzgórzami. Ten typ rzeźby cechuje występowanie pradolin, jezior polodowcowych, przełomów rzecznych, a także zagłębień wytopiskowych.  Niekiedy jedynym świadectwem występowania na danym terenie lądolodu jest obecność głazów narzutowych (eratyków).

Rzeźba polodowcowa w Polsce

rzeźba polodowcowa w polsce

Przez obszar polski przebiegają szerokie pradoliny, którymi woda pochodząca z topniejącego lodowca mieszała się z wodami rzecznymi i odpływała zgodnie z nachyleniem terenu w kierunku zachodnim. Odcinki wielu pradolin wykorzystywane są przez współczesne rzeki. Najmłodszą pradoliną jest Pradolina Pomorska (pradolina Redy-Łeby)  Pagórkom i wzgórzom glacjalnym towarzyszą liczne jeziora polodowcowe. Mają one różny kształt i genezę. Są to wąskie, głębokie jeziora rynnowe (np. Hańcza), jak i stosunkowo płytkie rozległe jeziora morenowe takie jak Śniardwy, czy Niegocin. Przed czołem lodowca na skutek tamowania wód roztopowych przez lodowiec mogły utworzyć się jeziora zastoiskowe. Osadzały się w nich muły i iły zastoiskowe.

Na obszarze zlodowacenia Wisły spotkać można niewysokie, owalne pagórki i wzgórza wydłużone zgodnie z kierunkiem ruchu lądolodu. Są to drumliny. Na powierzchni pokrywa je glina zwałowa. Występują one w skupiskach, tworząc pola drumlinowe. Okazałe formy tego typu zachowały się w okolicy Gniewu, na Wysoczyźnie Elbląskiej. Długie, wąskie, najczęściej kręte wały o długości kilku kilometrów zbudowane z piasków i żwirów to ozy. Formy tego typu występują w okolicach Poznania. Kemy są to przeważnie okrągłe pagórki o wysokości do kilkudziesięciu metrów.

Wieżyca, najwyższe wzniesienie morenowe w Polsce

wieżycaTworzą je warstwowo ułożone piaski, mułki i żwiry osadzane w szczelinach i zagłębieniach w obrębie lądolodu. W okresie zlodowacenia Wisły zaistniały dogodne warunki do tworzenia się lodowców górskich. W Karkonoszach daje się zauważyć kotły lodowcowe, oraz dobrze zachowane wały moren czołowych. Z epoką lodowcową związane są także gołoborza w Górach Świętokrzyskich i w Sudetach. Sudety nie były pokryte lądolodem. Na obszarze Gór Świętokrzyskich najwyższe wzniesienia sterczały na powierzchni lądolodu. Intensywne wietrzenie wywołane zamrozem zachodziło w tych terenach na dużą skalę, rozsadzając skały w szczytowych partiach gór. Pozostałością okresu plejstoceńskiego jest także przeobrażenie rzeźby Tatr i Karkonoszy.

Granica wiecznego śniegu w Tatrach obniżyła się w okresie zlodowacenia do ok. 13000 m. n.p.m. W Tatrach znajdowały się wówczas pola firnowe, z których schodziły jęzory lodowcowe wypełniające część dolin. Prawdopodobnie ponad połowa powierzchni Tatr była pokryta przez lodowce. Pozostałością po lodowcach tatrzańskich są stawy wypełniające cyrki lodowcowe. Obecne są w Tatrach są także doliny U-kształtne, w których występują wały moren bocznych.


Rzeźba naszego kraju charakteryzuje się nachyleniem z obszaru południowego- wschodu ku północnemu zachodowi. Niziny zajmują około 91 % powierzchni Polski. Najniżej położone miejsce to depresja Raczki w województwie pomorskim, położona 1,8 m poniżej poziomu morza. Na południu kraju obserwujemy rzeźbę wysokogórską, która zajmuje 2,5 % powierzchni. Krajobraz młodoglacjalny występuje na obszarze ostatniego zlodowacenia (Wisły), natomiast staroglacjalny przeważa w środkowej Polsce.

Decydujący wpływ na kształtowanie rzeźby w naszym kraju wywarł lodowiec, oraz przeobrażenia, które dokonywały się w bezpośrednim sąsiedztwie lodowca w  zimnym klimacie peryglacjalnym. W takich surowych warunkach klimatycznych wiał silny wiatr, który wywiewał pyły z przedpola lodowca  osadzał je na południu w postaci pokryw lessowych. Lessy występują w Górach Świętokrzyskich, Niecce Nidy, oraz na Nizinie Śląskiej.

 

 

 

 

Przeczytaj też:

Gleby w Polsce

Lasy w Polsce

Klimat w Polsce

Wiatry w Polsce

Temperatura powietrza w Polsce

Opady w Polsce

Komentarze