Gleby w Polsce

 Gleba to jeden z elementów środowiska geograficznego. Stanowi ona zewnętrzną warstwę litosfery powstałą ze skały macierzystej, która ulega działaniu klimatu, wody, rzeźby, organizmów żywych i człowieka. Podstawowymi składnikami gleby są części mineralne, części organiczne, powietrze i woda. W zależności od tego, który z czynników dominował podczas tworzenia się gleby wykształcił się jej określony typ. Jednym z jego przejawów jest wytwarzanie poziomów glebowych, różniących się od siebie barwą, ,ilością próchnicy, obecnością składników mineralnych, oraz strukturą. Nazwy gleb są najczęściej nawiązaniem do barwy danej gleby (czarnoziem, gleba brunatna, bielica). Badaniem przyczyn i prawidłowości rozmieszczenia gleb na ziemi zajmuje się geografia gleb. Proces glebotwórczy  to stopniowa, przemiana zwietrzeliny w glebę. Na wytworzenie się gleby potrzeba określonego czasu. Gleby młode mają słabiej wykształcony profil glebowy i są mniej żyzne. Gleby starsze odznaczają się lepiej wykształconym profilem glebowym i większą żyznością.

Gleby w Polsce

Gleby w Polsce powstały po ustąpieniu lodowców. Na początku holocenu tworzyły się gleby tundrowe. Kiedy ocieplił się klimat i obszar naszego kraju zaczęły porastać lasy rozpoczął się proces glebotwórczy. W lasach iglastych rozpoczęło się bielicowanie gleb i rozkład ściółki leśnej. W ten sposób powstały gleby bielicowe. W środowisku mniej kwaśnym w lasach liściastych wytworzyły się gleby brunatne. Natomiast na podłożu bogatym w sole mineralne powstały żyzne czarnoziemy. Gleby strefowe zajmują około ¾ terytorium naszego kraju Największą powierzchnię w kraju ok. 82 % zajmują gleby bielicowe, brunatne i płowe.

Rodzaje gleb w Polsce

  • Gleby brunatne i płowe zajmują łącznie przeszło połowę powierzchni naszego kraju (52 %). Powstały one przy udziale roślinności lasów iglastych, lub mieszanych. Skałami macierzystymi tych gleb na Niżu Polskim są najczęściej gliny morenowe, utwory pyłowe, oraz rzadziej lessy. Gleby brunatne powstały na skutek procesu brunatnienia. Proces ten polega na wietrzeniu minerałów glebowych zawierających w swoim składzie żelazo, które wytrąca się podczas wietrzenia nadając glebom brunatnym ich charakterystyczną barwę.

    Gleby brunatne są średnio urodzajne. Ich odmianą z intensywniej wymytymi związkami ilastymi i żelazistymi są gleby płowe. Występują one w sąsiedztwie gleb brunatnych i zajmują tereny niżej położone. Powstawanie tego typu gleb wiąże się z procesem lessiważu (przemywania). Jest to proces polegający na przemieszczaniu przez przesiąkające wody opadowe w głąb profilu glebowego cząstek ilastych (koloidów glebowych) wymytych z wyższych warstw, bez ich wcześniejszego rozkładu chemicznego. Gleby płowe cechują się zakwaszeniem górnych poziomów glebowych.

  • Gleby bielicowe, bielice i rdzawe zajmują około ¼ powierzchni naszego kraju. Na gleby rdzawe przypada 14 %, bielicowe 10 %, a na bielice 2 %. Gleby te różnią się od siebie intensywnością przebiegu bielicowania. Gleby tego typu powstały z piasków wydmowych, sandrowych, czy pradolinnych przy udziale roślinności borów. Z uwagi na kwaśny odczyn i niską urodzajność gleby te rzadko wykorzystywane są w rolnictwie. Gleby te są najczęściej porośnięte borami iglastymi.
  • Czarnoziemy zajmują 1 % powierzchni Polski. Są to najbardziej urodzajne gleby w Polsce o dużej warstwie próchniczej. Na obszarze naszego kraju czarnoziemy powstały na lessach przy współudziale roślinności stepowej. Są one bardzo podatne na erozję. Czarnoziemy występują wyspowo na Wyżynie Lubelskiej, Wyżynie Małopolskiej, oraz na Przedgórzu Sudeckim i Przedgórzu Karpackim.

  • Czarne ziemie należą do bardzo urodzajnych gleb. Powstały one głównie z bogatych w węglan wapnia glin morenowych, w warunkach występowania wód gruntowych przy udziale roślinności łąkowej. Ich ciemne zabarwienie wiąże się z dużą zawartością próchnicy. Czarne ziemie zajmują ok. 2 % powierzchni naszego kraju. Większe płaty tych gleb znajdują się na Pojezierzu Poznańsko- Kujawskim, w Wielkopolsce, okolicach Wrocławia, Szamotuł i Grójca.

  • Mady zajmują ok. 5 % powierzchni Polski. Występują one na terasach zalewowych w dolinach rzek. Największy kompleks tych gleb znajduje się w delcie Wisły na Żuławach. Skałami macierzystymi tych gleb są aluwia rzeczne. W dolnej części profilu mad nad lustrem wody gruntowej występują cechy świadczące o zachodzących tam procesach glejowych. Są to gleby urodzajne, dlatego wykorzystywane są pod użytki zielone.

  • Rędziny zajmują ok. 1 % powierzchni naszego kraju. Charakterystyczną cechą wszystkich rędzin jest obecność odłamków skał wapiennych w poziomie próchniczym, oraz lekko zasadowy odczyn. Tworzą się one na skałach bogatych w węglan wapnia, dlatego odznaczają się dużą zawartością wapnia. Nazwa rędzin wywodzi się od staropolskiego słowa rzędzić i nawiązuje do charakterystycznych odgłosów wydawanych podczas orki przez odłamki skalne trące o pług. Nazwa ta przyjęła się na całym świecie.

  • Gleby bagienne zajmują ok. 9 % terytorium Polski. Powstają one w wyniku nagromadzenia szczątków roślinności bagiennej w warunkach beztlenowych, spowodowanych silnym nawilgoceniem gruntu. Warunkiem urodzajności tych gleb jest stosowanie zabiegów agrotechnicznych głównie melioracji i nawożenia. Na glebach tych często występują łąki i pastwiska. Gleby te posiadają odczyn zbliżony do obojętnego.

  • Gleby inicjalne i słabo wykształcone zajmują ok. 2 % powierzchni Polski. Występują one głównie w najwyższych partiach gór. Rozwój tych gleb hamowany jest przez niekorzystne warunki klimatyczne, niewielką obecność roślinności, oraz intensywne procesy erozji i odporność na wietrzenie skał macierzystych.

  • Gleby antropogeniczne obejmujązarówno gleby szczególnie pielęgnowane przez człowieka (gleby ogrodowe- hortisole), jak i zdegradowane na skutek działalności przemysłowej. Te ostatnie znajdują się głównie na Śląsku, bądź na terenach kopalni odkrywkowych węgla kamiennego (Turoszów, Bełchatów, Konin). Do gleb antropogenicznych zalicza się także gleby znajdujące się w obrębie terenów zabudowanych, w wielkich miastach (urbisole).

    Gleby występujące w Polsce

     

 

typ gleby

udział

miejsca występowania

gleby brunatne i płowe

52 %

  • w całym kraju
bielice i gleby rdzawe

26 %

  • w całym kraju (poza górami i wyżynami)
gleby glejowe i torfowe

8 %

  • pojezierza, Polesie Lubelskie, pradolina Narwi i Biebrzy
mady

5 %

  • Żuławy Wiślane, doliny rzeczne
czarnoziemy

1 %

  • wschodnia cześć Wyżyny Lubelskiej (Hrubieszów, Tomaszów Lubelski),
  • południowa część Wyżyny Małopolskiej (Proszowice, Kazimie­rza Wielka, Sandomierz),
  • okolice Krakowa (Nowa Huta), Pogórze Karpackie (Jarosław, Przeworsk), Głubczyce
czarne ziemie

1 %

  • w pradolinach (np. na Kujawach, w okolicach Wrocławia, Py­rzyc, Wrześni, Sochaczewa)
rędziny

1 %

  • wyżyny, Tatry, Pieniny (na wapieniach), Niecka Nidziańska (na skałach siarczanowych)
inne

6 %

 

Około 60 % powierzchni kraju stanowi obszar gleb zajętych pod uprawę. Areał gleb leśnych w naszym kraju wynosi ok. 29 %. W celu określenia przydatności użytkowej gleb w Polsce wprowadzono podział na 6 klas bonitacyjnych. Klasa I obejmuje gleby najlepsze, bogate w składniki odżywcze. Klasy V i VI obejmują gleby nie  nadające się pod uprawę, suche, ubogie w składniki pokarmowe i  kamieniste.

W Polsce przeważają gleby średniej jakości i gleby słabe. Zajmują one ponad połowę powierzchni kraju, szczególnie w części północnej i środkowej. Najlepsze gleby występują na  Wyżynie Lubelskiej, Wyżynie Sandomierskiej, Nizinie Śląskiej, Wyżynie Małopolskiej oraz na Kujawach. Jednakże w tym ostatnim rejonie tracą one swą urodzajność z uwagi na przesuszenie i wyjałowienie (najmniejsza ilość opadów w Polsce).

W wyniku czynników przyrodniczych i gospodarczych gleby ulegają degradacji. Do najbardziej powszechnych przejawów degradacji gleb należą: zakwaszenie gleb, gromadzenie substancji toksycznych, pogarszanie struktury gleb, przesuszenie, stepowanie, zamulenie. Cechy te posiada większość gleb obszarów zurbanizowanych i uprzemysłowionych. Znaczne obszary ulegają także erozji gleby, czyli procesowi niszczenia gleby polegający na usuwaniu jej części przez wodę (erozja wodna), lub wiatr (erozja eoliczna). Występowanie i intensywność erozji gleby zależą od ukształtowania terenu, właściwości samej gleby, oraz częstości opadów atmosferycznych. Około 20 % powierzchni gleb Polski podlega niszczeniu w wyniku erozji wodnej, głównie na terenach górskich, oraz na terenach wyżyn zbudowanych z utworów lessowych. Zapobiegać erozji można stosując zabiegi agrotechniczne.

Urodzajność gleb w Polsce

Klasa

Urodzajność

Zajmowana powierzchnia

Klasa I i II

gleby bardzo urodzajne

3,3 %

Klasa III

gleby dobre

23,3 %

Klasa IV

gleby średnie

39, 8 %

Klasa V

gleby słabe

21,7 %

Klasa VI

gleby złe

1,9 %

Przeczytaj też:

Lasy w Polsce

Klimat w Polsce

Wiatry w Polsce

Temperatura powietrza w Polsce

Opady w Polsce

Rzeki w Polsce

Komentarze