Przemysł w Polsce

Przemysł stanowi jedną z najważniejszych gałęzi gospodarki. Pod tym pojęciem należy rozumieć działalność człowieka, obejmującą wydobycie i przetwarzanie surowców mineralnych, a także surowców pochodzących z rolnictwa i leśnictwa. Od sposobu organizacji przemysłu zależy jakość i ilość wytworzonych dóbr, czyli tym samym wielkość Produktu Krajowego Brutto.

Człowiek podjął działalność przemysłową około 200 lat temu. Z powstaniem przemysłu związane jest z wynalezieniem wielu urządzeń technicznych. Największą rolę odegrało wynalezienie maszyny parowej przez J. Watta w 1769 roku, co było bezpośrednią przyczyną I rewolucji przemysłowej. Mechanizm parowy zastąpił pracę ludzi i zwierząt. Istotne było także zastosowanie nowego wynalazku w transporcie. Umożliwiło to przemieszczanie surowców na dalekie odległości. W wyniku reform uwłaszczeniowych spora część ludności wiejskiej migrowała do miast. Ludność taka stanowiła siłę roboczą w nowo powstałych fabrykach.

Rozwój przemysłu w Polsce

Przemiany związane z intensyfikacją działalności przemysłowej rozpoczęły się w Anglii na przełomie XVIII i XIX wieku. W Polsce będącej pod zaborami działalność przemysłowa rozwinęła się dopiero w połowie XIX wieku. Rozwój przemysłu w naszym kraju postępował z opóźnieniem w stosunku do wielu państw zachodniej i środkowej Europy. Słabo rozwinięty przemysł został zniszczony podczas działań wojennych w latach 1914-18.  Z powstawaniem zakładów przemysłowych na terenie Polski związane były intensywne procesy urbanizacji i wzrost liczby mieszkańców miast.

Powstałe po I wojnie światowej państwo polskie, mimo dużego wysiłku inwestycyjnego, nie zdołało odrobić dystansu, jaki je dzielił od krajów zachodnich. Przed II wojną światową w naszym kraju dominowała działalność rolnicza i przemysłowa. W 1936 r. Sejm Rzeczypospolitej zatwierdził czteroletni plan gospodarczy na lata 1936—40. Największym przedsięwzięciem gospodarczym tego okresu przedwojennego byłą budowa Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP) w latach 1936-1939. Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami kryzysu lat trzydziestych. Powstały wówczas takie ośrodki przemysłowe jak: Stalowa Wola, Dębica, Mielec, czy Rzeszów.

Wybuch II wojny światowej przerwał okres intensywnego rozwoju przemysłu. Polska poniosła ogromne straty w potencjale gospodarczym. Spowodowane to było nie tylko działaniami wojennymi, ale także celową degradacją polskiej gospodarki. Tuż pod koniec wojny, jak również bezpośrednio po jej zakończeniu, okupanci zrabowali najcenniejsze urządzenia przemysłowe. Szacuje się, że w wyniku  wojny Polska utraciła połowę majątku narodowego. Straty potencjału przemysłowego były jeszcze większe.

W okresie powojennym głównym celem polityki gospodarczej było uprzemysłowienie kraju. Wzrost produkcji przemysłowej w latach pięćdziesiątych przekraczał 25 % rocznie. W późniejszym okresie uległ on spowolnieniu, jednak nadal był wysoki. Przy lokalizacji ośrodków przemysłowych względy środowiskowe nie miały najmniejszego znaczenia. Nie dbano także o to, w jaki sposób budowa zakładów przemysłowych odbije się na zdrowiu ludności. W tych czasach powstały takie ośrodki jak Zagłębie Lubelskie, ośrodek górnictwa węgla brunatnego w Bełchatowie, Huta Warszawa w Warszawie, czy Huta Lenina w Krakowie.

W okresie gospodarki centralnie planowanej za główny czynnik rozwoju gospodarczego uznano przemysł. Realizacja tego celu wymagała przyspieszonej rozbudowy potencjału produkcyjnego. Przyjęcie takiej strategii okazało się błędne, gdyż powodowało niedobór środków konsumpcji na rynku, co negatywnie wpłynęło na warunki bytowe ludności.  Największy spadek produkcji przemysłowej w naszym kraju zanotowano na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Związane to było z rozpoczęciem reform wolnorynkowych.

Struktura przemysłu Polski

Obecnie w produkcji poszczególnych gałęzi przemysłu zachodzą dalsze intensywne zmiany. Procesy transformacji polskiego przemysłu rozpoczęte zostały w latach dziewięćdziesiątych XX wieku i trwają nadal. Głównymi cechami gospodarki wolnorynkowej są:

  • Przewaga własności prywatnej

  • Istnienie wolnego rynku, oraz wolnej konkurencji

  • Wzrost znaczenia eksportu

  • Inwestycje zagraniczne

  • Ograniczony poziom ingerencji państwa w gospodarkę

 Postępuje także prywatyzacja działalności przemysłowej. Prywatyzacja jest to zwiększenie udziału własności prywatnej w procesie gospodarowania. Proces prywatyzacji może następować w wyniku sprzedaży bezpośredniej majątku, sprzedaży kredytowej, czy na skutek sprzedaży pośredniej. W 1990 r. udział sektora prywatnego w produkcji przemysłowej wynosił kilkanaście procent. W wyniku prywatyzacji w ciągu pięciu lat odsetek własności prywatnej w produkcji przemysłowej wzrósł z około 25 % do prawie 75 %.

Od początku lat dziewięćdziesiątych przemysł naszego kraju ulega restrukturyzacji. Proces ten polega na zmianie profilu produkcji poprzez likwidację tradycyjnych gałęzi. Restrukturyzacji podlegają przede wszystkim tradycyjne gałęzie przemysłu takie jak: górnictwo, hutnictwo, inne gałęzie przemysłu ciężkiego, czy przemysł włókienniczy. Głównym celem restrukturyzacji w Polsce jest ograniczenie energochłonności (pochłaniania ogromnych ilości energii) przemysłu, oraz jego szkodliwego oddziaływania na środowisko.

Charakterystyczną cechą w gospodarce socjalistycznej była dominacja wielkich zakładów przemysłowych. Od wielu lat w krajach rozwiniętych główną rolę w procesie produkcji odgrywają zakłady średniej wielkości, bądź małe. Mogą one łatwiej dostosowywać się do przekształceń produkcji. Mniejszymi zakładami łatwiej jest zarządzać i nie degradują w tak dużym stopniu środowiska przyrodniczego.

Struktura przemysłu Polski, mimo dokonanych zmian, jest wciąż niewłaściwa. Świadczy o tym między innymi fakt że branże, które w Europie Zachodniej notują największe spadki zatrudnienia i produkcji, w strukturze polskiego przemysłu odgrywają nadal bardzo dużą rolę. Istotnym czynnikiem rozwoju gospodarczego jest napływ inwestycji zagranicznych. Inwestorzy zagraniczni lokują kapitał w państwach, w których system zarządzania jest przejrzysty, a formalności związane z uruchomieniem produkcji proste. Strategię działania zagranicznych inwestorów w danym kraju wyznacza system podatkowy. W Polsce jednak podatki w dalszym ciągu są znacznie wyższe niż w wielu innych krajach Europy Środkowej.

Przemysł Polski wytwarza 32 % PKB. Spośród gałęzi przemysłu wysoki jest udział górnictwa w tworzeniu PKB. W 2001 roku wynosił on 9,6 %. W Unii Europejskiej wynosi on poniżej 5 %. Rozwój przemysłu spożywczego w ostatnich latach związany jest z jego prywatyzacją, oraz inwestycjami zagranicznymi w tą gałąź gospodarki. Wzrost znaczenia przemysłu spożywczego w strukturze PKB wiąże się także z bogatą bazą surowcową w naszym kraju, oraz z możliwościami modernizacji produkcji spożywczej. W ostatnich latach stopniowo rośnie także udział przemysłu wysokich technologii w strukturze PKB. Do dziedzin, które rozwijają się naszym kraju najszybciej spośród przemysłu wysokich technologii zaliczyć należy: produkcję sprzętu RTV, produkcja aparatury medycznej, optycznej, oraz maszyn biurowych i komputerów. Zaznacza się także modernizacja przemysłu farmaceutycznego.

W 2001 roku w przemyśle pracowało 24,5 % ogółu zatrudnionych. Co czwarta osoba zatrudniona w Polsce utrzymuje się z pracy w przemyśle. Niewiele ponad 76 % zatrudnionych w przemyśle pracuje w sektorze prywatnym. Najniższy poziom prywatyzacji przemysłu obserwuje się w województwie śląskim, gdzie sektor prywatny stanowi jedynie 56 % produkcji przemysłu.  

Prowadzona w minionych latach wysoka eksploatacja surowców mineralnych w stosunku do potrzeb naszego kraju doprowadziła do nadmiernego rozwoju górnictwa. Uruchamiano wydobycie w nowych kopalniach doprowadzając do degradacji coraz to większych obszarów. Pod działalność przemysłową przeznaczano tereny rolnicze. Spowodowało to degradację wód. Problem stanowi także związany z nadmierną rozbudową przemysłu deficyt wody. Najwięcej wody zużywa przemysł paliwowo-energetyczny, metalurgiczny, oraz drzewno-papierniczy. Ścieki z elektrowni, gdzie wodę wykorzystuje się do chłodzenia, są dodatkowo zanieczyszczone substancjami rozpuszczonymi i produktami ropy naftowej. Większość ścieków przemysłowych odprowadzana jest do wód powierzchniowych zwłaszcza rzek, których woda na blisko 40 % ich długości nie odpowiadają minimalnym normom jakości.

Przemysł powoduje także znaczną degradację gleb. Ich jakość pogarszana jest przez opadające pyły, oraz inne substancje stałe. Na obszarach położonych w sąsiedztwie kopalń odkrywkowych powstają dużych rozmiarów leje depresyjne, które przyczyniają się do obniżenia poziomu wód gruntowych i wysuszania terenu. Powoduje to wyjałowienie gleb. Na skutek działalności przemysłowej pogarsza się także powietrze atmosferyczne. Przemysł emituje do atmosfery znaczne ilości gazów i pyłów powstałych w procesach produkcji.

Znamienną cechą przemysłu w naszym kraju jest jego koncentracja przestrzenna. Wynika to z dogodnych czynników lokalizacji, głównie z dostępności bazy surowcowej. W okresie intensywnej industrializacji rozbudowywano istniejące już ośrodki przemysłowe. Doprowadziło to do powstania w naszym kraju kilkudziesięciu ośrodków i okręgów przemysłowych. Wynikiem tego jest nieopłacalne funkcjonowanie wielu z nich, pogorszenie się  warunków środowiskowych, oraz zły stan zdrowia mieszkańców tych obszarów. W procesie restrukturyzacji polskiego przemysłu należy dążyć do rozproszenia produkcji przemysłowej, co zapewniłoby jego prawidłowe funkcjonowanie.

Przeczytaj też:

Gleby w Polsce

Lasy w Polsce

Klimat w Polsce

Wiatry w Polsce

Temperatura powietrza w Polsce

Opady w Polsce

Komentarze