Produkcja roślinna w Polsce

Gospodarka rolna obejmuje dwa główne działy:

  • Produkcję roślinną (obejmującą uprawy na użytkach rolnych)

  • Produkcję zwierzęcą (obejmującą chów zwierząt)

    Użytkowanie ziemi w Polsce

 użytkowanie ziemi w Polsce

Tereny użytkowane przez człowieka, czyli użytki rolne składają się z gruntów ornych, upraw trwałych (sady, plantacje krzewów), oraz użytków zielonych, czyli łąk i pastwisk. W roku 2001 użytki rolne w naszym kraju zajmowały 18,4 mln ha, co stanowiło 59 % powierzchni kraju. Od zakończenia II wojny światowej areał użytków rolnych zmniejszył się o prawie 7 %. Największym udziałem użytków rolnych w ogólnej powierzchni (powyżej 65 %) cechuje południowo-wschodnie tereny kraju. Na tych obszarach warunki rozwoju rolnictwa są najkorzystniejsze. Charakterystyczną cechą polskiego rolnictwa jest wysoki udział gruntów ornych (ponad 75 %) w strukturze użytków rolnych. Najwięcej tego typu użytków występuje na równinnych obszarach środkowej Polski. Grunty orne zajęte są głównie pod uprawy polowe, ogrody, oraz tereny przejściowo nie zajęte pod uprawę, czyli ugory, oraz odłogi (grunty, które dawniej były obsiewane niemniej obecnie pozostają bez upraw). Ugory i odłogi zajmują obecnie około 9 % gruntów ornych. W przestrzennej strukturze zasiewów naszego kraju zauważyć można przewagę upraw zbóż.

Dominacja tego typu produkcji wynika z faktu, iż rośliny te można uprawiać w różnych warunkach przyrodniczych i mają szerokie zastosowanie (jako wyżywienie ludności, pasza dla zwierząt, zastosowanie przemysłowe). Taki stan utrzymuje się od dawna, a udział uprawy zbóż od połowy lat 80-tych systematycznie wzrasta. Spowodowane jest to dużą opłacalnością produkcji. Do czterech podstawowych zbóż uprawianych w Polsce należą:, pszenica, żyto jęczmień i owies. Natężenie upraw zbóż nie jest w całym kraju jednakowe i w pewnym stopniu odzwierciedla zróżnicowania Polski ze względu na przeciętną wielkość indywidualnego gospodarstwa rolnego.

Pierwsze miejsce pod względem powierzchni zasiewów zbóż zajmuje pszenica. Uprawia się ją na około 20 % gruntach ornych. Roślina ta wymaga gleb zasobnych w składniki pokarmowe, oraz dostatecznie wilgotnych. Pas intensywnej uprawy pszenicy ciągnie się od Żuław Wiślanych, przez Kujawy, Wielkopolskę, do Niziny Śląskiej. Zbiory i plony tej rośliny nieznacznie zmniejszają się w ostatnich latach, co wiąże się z ograniczaniem nawożenia mineralnego. Średnie jej plony wynoszą około 30 q/ha, i jest to o wiele mniej niż w Wielkiej Brytanii (72 q/ha), czy Niemczech (71 q/ha). Pszenica jest zbożem, którego uzyskuje się z 1 ha upraw najwięcej ze wszystkich pozostałych zbóż.

Uprawa pszenicy w Polsce

uprawa pszenicy w Polsce

O wiele mniejsze wymagania glebowe i klimatyczne ma żyto. Duży udział tego zboża  w powierzchni zasiewów wiąże się również z długotrwałą tradycją jego upraw w naszym kraju. Ponieważ plony oraz wartość handlowa żyta są  mniejsze niż pszenicy i jęczmienia, areał upraw tej rośliny ulega stopniowemu ograniczaniu. Zyto uprawiane jest w naszym kraju na słabych glebach Niziny Mazowieckiej i Podlasia, oraz we wschodniej Wielkopolsce.

Duże znaczenie w uprawie zbóż ma także jęczmień. Wykorzystywany jest on głównie w przemyśle spożywczym, choć w centralnej części naszego kraju przeznaczany jest jako pasza dla trzody chlewnej. Roślina ta podobnie, jak pszenica wymaga dobrych, wilgotnych gleb. Udział jęczmienia w ogólnym areale upraw roślin wynosi około 9 %. Zboże to uprawia się na Nizinie Śląskiej, Przedgórzu Sudeckim, Kujawach, oraz na Żuławach Wiślanych.

Uprawa owsa w Polsce w ostatnich latach wyraźnie maleje. Spowodowane jest to zmniejszaniem się hodowli koni w naszym kraju. Pewne ilości owsa przeznacza się na i cele konsumpcyjne (głównie do produkcji płatków). Powierzchnia zasiewów tego zboża wynosi obecnie około 5 %. Owies ma bardzo wysokie wymagania glebowe w zakresie wilgotności dlatego uprawia się go na terenach o wysokich sumach opadów atmosferycznych (Karpaty, Podkarpacie, Pojezierze Pomorskie).

 

W ostatnich latach coraz większego znaczenia w produkcji roślinnej nabiera pszenżyto. Jest to skrzyżowanie pszenicy i żyta. Roślina ta ma podobne wymagania glebowe jak żyto, natomiast jej plony są porównywalne z wielkością plonów pszenicy. Pszenżytem obsiewa się słabsze grunty, na których wcześniej uprawiało się żyto. Zboże to uprawia się głównie na Pojezierzu Pomorskim, oraz Nizinie Mazowieckiej. Jego udział w ogólnej powierzchni zasiewów wynosi około 5 %. Plony zbóż są w Polsce znacznie niższe aniżeli w większości krajów Europy.

Powodem tego są czynniki przyrodnicze(przewaga gleb średniej i słabej jakości, mniej sprzyjające rolnictwu niż w zachodniej Europie warunki klimatyczne), jak i społeczno-ekonomiczne, do których zaliczyć należy: gorsze wyposażenie rolnictwa w środki produkcji, umiarkowane stosowanie nawozów mineralnych i środków ochrony roślin, mniej efektywna pomoc państwa (brak dopłat do produkcji rolniczej i do kupowanych środków produkcji, brak preferencyjnych kredytów dla rolników, brak dopłat do eksportu płodów rolnych), rozdrobnienie gospodarstw rolnych utrudniające nowoczesne gospodarowanie, słabo rozwinięta specjalizacja produkcji. Mimo plonów na umiarkowanym poziomie Polska dysponuje nadwyżką zboża w stosunku do potrzeb wewnętrznych.

Spośród roślin okopowych najpowszechniej uprawia się ziemniaki. Zajmują one trzecie miejsce w strukturze zasiewów. Uprawia się je na  10,5 % gruntów ornych. Rośliny te nie mają wysokich wymagań glebowych i klimatycznych. Ze względu na duże nakłady pracy ( czterokrotnie przewyższające nakłady pracy w produkcji pszenicy) uprawiane są one głównie w gospodarstwach indywidualnych obfitujących w siłę roboczą. Najwięcej ziemniaków uprawianych jest w Karpatach, na Podkarpaciu, oraz w Małopolsce. Jednakże z uwagi na dużą przydatność tej rośliny (wyżywienie ludności, produkcja paszy dla trzody chlewnej, istotna rola w przemyśle spirytusowym i spożywczym) ziemniaki uprawia się w większości gospodarstw rolnych. Plony ziemniaków w Polsce są mniej więcej o połowę mniejsze niż w krajach zachodnioeuropejskich,  jednakże w światowej produkcji tej rośliny Polska zajmuje piąte miejsce.

Produkcja roślinna w Polsce

produkcja roślinna w Polsce

Rośliny przemysłowe to takie, które nie mają wartości użytkowej, jeśli nie się ich nie przetworzy przemysłowo. Stanowią one bazę surowcową dla przemysłu spożywczego, włókienniczego, tytoniowego i innych. Spośród roślin tego typu najważniejszą rolę odgrywają: buraki cukrowe, rzepak, len, tytoń, oraz chmiel. Największą powierzchnią upraw spośród nich charakteryzują się buraki cukrowe (3,7 % powierzchni zasiewów). Wymagają one urodzajnych gleb, oraz odpowiednich stosunków wodnych. Uprawa tej rośliny jest bardzo pracochłonna i wymaga stosunkowo dużych nakładów finansowych, dlatego rozwinęła się głównie w gospodarstwach indywidualnych.

Największą powierzchnię upraw buraków cukrowych notuje się na Nizinie Śląskiej, Wielkopolsce, Kujawach, oraz na Żuławach Wiślanych. Rozległy obszar uprawy tej rośliny znajduje się ponadto na Wyżynie Lubelskiej w okolicach Zamościa. Plony buraków cukrowych w Polsce są znacznie niższe niż w Europie Zachodniej. Uprawa tych roślin skupia się w pobliżu wielkich cukrowni (Wielkopolska), gdyż słabo znoszą one transport.

Nieco mniejszy udział w areale upraw mają rzepak i rzepik, a więc rośliny oleiste. Zajmują one ok. 2,3 % powierzchni zasiewów. Otrzymywane z nich tłuszcze stanowią istotny surowiec w przemyśle spożywczym, oraz chemicznym. Rzepak wymaga wysokiej temperatury, oraz nie znosi gwałtownych jej zmian. Uprawa tej rośliny koncentruje się  w zachodnich, oraz północnych częściach naszego kraju (Pomorze Szczecińskie, Żuławy, oraz Wielkopolska). Rośliny te nie wymagają znacznych nakładów pracy, dlatego uprawiane są częściej w gospodarstwach państwowych, które przeznaczają pod jego uprawę dwukrotnie większy areał niż gospodarstwa indywidualne.

Wśród pozostałych roślin przemysłowych mniejsze znaczenie ma uprawa lnu, który jest rośliną włóknistą. Powierzchnia upraw lnu od 1980 roku zmniejszyła się prawie 12- krotnie. Główną tego przyczyną była bardzo duża pracochłonność przy uprawie. Len uprawiany jest prawie wyłącznie w gospodarstwach indywidualnych na terenach północnych. Także wysoką pracochłonnością odznacza się uprawia tytoniu. Z tego powodu koncentruje się ona podobnie jak len niemal wyłącznie w gospodarstwach indywidualnych. Większe powierzchnie upraw tej rośliny występują w województwach: świętokrzyskim, małopolskim, lubelskim, oraz w kujawsko- pomorskim.

Podstawowym surowcem do produkcji piwa jest chmiel. Jest on uprawiany na stosunkowo niewielkiej powierzchni w gospodarstwach indywidualnych, głównie na Wyżynie Lubelskiej. Ważną rolę w wyżywieniu ludności stanowią warzywa. Ich uprawa w ponad 95 % koncentruje się w gospodarstwach indywidualnych. Najwięcej warzyw uprawia się w strefach podmiejskich wielkich aglomeracji (głównie Warszawy, Krakowa, oraz GOP) ze względu na  duży rynek zbytu, oraz niskie koszty transportu. Poza uprawą polową warzywa są także uprawiane w ogrodach, oraz w ogródkach działkowych ludności nierolniczej, głównie na własne potrzeby. Warzywnictwo w Polsce w porównaniu z krajami europejskimi jest dobrze rozwinięte. Ze względu na wielkość zbiorów największą rolę odgrywa uprawa kapusty, marchwi, buraków ćwikłowych, cebuli, ogórków, oraz pomidorów (ok. 85 % zbiorów wszystkich warzyw). Po 1946 roku rozwinęła się także w naszym kraju uprawa krzewów jagodowych głównie porzeczek, malin, agrestu, a także truskawek. Znaczna część ich produkcji przeznaczona jest na eksport.

Sady zajmują obecnie 268 tys. ha, co stanowi 0,9 % powierzchni kraju i 1,5 % powierzchni użytków rolnych. Ponad 93 % z nich leży w rękach prywatnych. W ostatnim czterdziestoleciu XX w. liczba drzew w sadach podwoiła się. Ubyło natomiast drzew owocowych uprawianych poza sadami. Przyczyną większej koncentracji drzew w sadach jest rozwój nowoczesnych sposobów ich uprawy i pielęgnacji. Sadownictwo najlepiej rozwinięte jest w rejonie środkowej Wisły, od Sandomierza po Toruń, oraz w okolicach Nowego Sącza. Najczęściej uprawianą rośliną w polskich sadach jest jabłoń (68 %). Znacznie mniej uprawia się wiśni (15 %), śliw (9 %), grusz (5 %), oraz czereśni (2 %). Warunki pogodowe, zwłaszcza ostre przymrozki wczesną wiosną powodują znaczne straty w sadownictwie głównie na terenach wschodniej i środkowej Polski.

 



Przeczytaj też:

Gleby w Polsce

Lasy w Polsce

Klimat w Polsce

Wiatry w Polsce

Temperatura powietrza w Polsce

Opady w Polsce