Budowa geologiczna Polski

Budowa geologiczna Polski jest wynikiem długotrwałych procesów geologicznych zachodzących na obszarze Europy Środkowej. Rozwój geologiczny naszego kraju jest więc ściśle powiązany z rozwojem jednostek geologicznych Europy. Podstawowymi elementami kształtowania się budowy geologicznej danego obszaru są ruchy skorupy ziemskiej i bezpośrednio z nimi związane transgresje i regresje morskie (wkraczanie i wycofywanie się morza). Najstarsze skały na obszarze naszego kraju powstały w erach archaicznej i proterozoicznej nazywanych często prekambrem.

Utwory prekambryjskie są odsłonięte w Sudetach i są reprezentowane przez gnejsy Gór Sowich. Są to najstarsze skały na obszarze Polski. Gnejsy prekambryjskie występują także w Górach Izerskich, Bystrzyckich, Karkonoszach i w Masywie Śnieżnika. Skały prekambryjskie znajdują się także pod powierzchnią terenu w północno- wschodniej Polsce, oraz w Górach Świętokrzyskich. Są to głównie granity, sjenity, gabra, gnejsy, łupki krystaliczne, czy kwarcyty.

Skorupa ziemska obszaru Polski uległa znacznym przekształceniom podczas ery paleozoicznej. Wtedy na terytorium naszego kraju zachodziły intensywne ruchy górotwórcze orogenez kaledońskiej i hercyńskiej. Na skutek tych ruchów powstały Góry Świętokrzyskie, Sudety, oraz Wyżyna Śląska. W paleozoiku obszar Polski kilkakrotnie został zalany przez morze (nastąpiła transgresja morska). W wyniku tej transgresji wykształciły się skały osadowe budujące młodsze obszary paleozoiczne. Na terenie Gór Świętokrzyskich  osadziły się wówczas piaskowce kwarcytowe i łupki ilaste. W Sudetach nastąpił osad łupków ilastych z których złożone są Góry Bardzkie i Góry Kaczawskie.

Pod koniec syluru nastąpiły intensywne ruchy kaledońskie, które spowodowały wycofanie się mora. Orogenezom towarzyszyły podmorskie erupcje wulkaniczne, w wyniku których powstały skały diabazy. Po regresji morskiej na terytorium Polski panował suchy, pustynny klimat. Po jakimś czasie na obszar naszego kraju wdarło się ponownie morze, które ustąpiło podczas ruchów hercyńskich. W czasie orogenez dochodziło do wzmożonej aktywności wulkanicznej, której wynikiem były m.in. porfiry w Sudetach. Powstały także wtedy intruzje magmy granitowej w Karkonoszach, oraz w Tatrach.

Panujący gorący, zwrotnikowy klimat prowadził do rozwoju roślinności. W czasie karbonu tworzyły się torfowiska, które doprowadziły do powstania pokładów węgla kamiennego. W permie nie zachodziły gwałtowne ruchy tektoniczne. Występowały jednak intensywne procesy denudacji Sudetów i Gór Świętokrzyskich. W tym okresie nastąpiła kolejna transgresja morska, która objęła środkową, zachodnią i północną część naszego kraju. Gorący klimat sprzyjał osadzaniu się soli kamiennych w Kłodawie i Inowrocławiu,  gipsów i anhydrytów.

W erze mezozoicznej na obszarze Polski zaznaczyły się pierwsze fazy fałdowań alpejskich. W triasie teren naszego kraju został objęty morzem i powstały wtedy wapienie margle i dolomity. Na Wyżynie Śląskiej wytworzyły się dolomity kruszconośne, w których występowały złoża cynku i ołowiu. Już od początku jury niemalże cały obszar Polski pokrywało morze. Wynurzone były jedynie Sudety. W morzu tym wytworzyły się osady wapienne z bogatą fauną mięczaków. Po krótkiej regresji w kredzie morze ponownie zalało obszar naszego kraju.  Ponad nim wznosiły się jedynie Sudety i Górny Śląsk. Pod koniec tego okresu miała miejsce kolejna wielka transgresja morska. Morze kredowe kroczyło na teren Sudetów, dzięki czemu doszło do osadzenia piaskowców w Górach Stołowych. Do sedymentacji wapieni i margli doszło w Tatrach i Pieninach.

W trzeciorzędzie panował gorący klimat, który zaczął się oziębiać pod koniec tego okresu. Na obszarze Sudetów i Wyżyny Małopolskiej zachodziły wtedy intensywne procesy krasowe. W trzeciorzędzie zaznaczyły się ponownie ruchy alpejskie, które spowodowały dalsze wypiętrzanie Tatr i Pienin. Płaszczowiny fliszu karpackiego nasunęły się w kierunku północnym powodując powstanie Zapadliska Karpackiego. Na jego obszar wkroczyło morze mioceńskie, w którym doszło do osadzania wapieni, gipsów, anhydrytów a także soli kamiennych w Bochni i Wieliczce. W Sudetach zaznaczyła się aktywność tektoniczna.

Powstały liczne uskoki, które doprowadziły do rozpadu Sudetów i powstania Przedgórza Sudeckiego. Erupcje wulkaniczne spowodowały wytworzenie się pokryw bazaltowych na Pogórzu Izerskim i Kaczawskim. W środkowej Polsce powstało rozległe obniżenie, w którym odbywała się akumulacja osadów. W miocenie (młodszym trzeciorzędzie) wytworzyły się bogate złoża węgla brunatnego w okolicach Turoszowa, Konina, Turka i Bełchatowa.

 

Polska na tle głównych jednostek geologicznych Europy

W Europie można wyodrębnić sześć podstawowych jednostek tektonicznych. Przez obszar Polski przebiega granica trzech z nich:

 

  • Prekambryjskiej platformy wschodnioeuropejskiej

  • Platformy paleozoicznej Europy Zachodniej i Środkowej

  • Strefy fałdowań alpejskich Europy środkowej

 Przez terytorium naszego kraju przebiega granica wyraźnie oddzielająca obszar platformy wschodnioeuropejskiej od młodszych struktur fałdowych Europy Zachodniej. Granica ta przebiega od w Europie od Półwyspu Jutlandzkiego, przez Polskę, Ukrainę do Morza Czarnego i nazwana jest strefą Teisseyre’a-Tornquista (w skrócie strefa TT). Na terenie Polski biegnie ona od Kołobrzegu po Przemyśl. Strefa TT składa się z serii równoległych głębokich uskoków. Skorupa ziemska na wschód od tej linii ma miąższość 45- 50 km, na zachód natomiast ok. 30 km.

Budowa geologiczna Europy

budowa geologiczna Europy

Znaczny wpływ na obszar współczesnej budowy geologicznej dużej części Europy, w tym i Polski, wywarło zlodowacenie plejstoceńskie. Utwory polodowcowe tworzą pokrywę osadową zakrywającą starsze struktury geologiczne. Najstarszymi jednostkami geologicznymi występującymi na terenie Polski są Tarcza Bałtycka, oraz Tarcza Ukraińska. Tarcza Bałtycka stanowi północno-zachodni fragment prekambryjskiej platformy wschodnioeuropejskiej, zbudowany z metamorficznych i magmowych skał archaiku i proterozoiku. Z podobnych skał zbudowana jest także Tarcza Ukraińska.

 



Komentarze