Osadnictwo w Polsce

 Główna sieć osadnicza naszego kraju została ukształtowana już w XIII-XV wieku. Najszybszy rozwój miast nastąpił jednak na przełomie XIX i XX wieku. Sieć osadnicza Polski składa się z kilku szczebli hierarchicznych miast i wsi.  Centra aglomeracji miejskich stanowi kilkanaście największych miast w Polsce. Są one tzw. ośrodkami najwyższego rzędu. Skupiają one około 1/3 ogółu ludności kraju, oraz znaczne zasoby naukowe, kulturalne i gospodarcze. Ośrodkami o największym zasięgu oddziaływania są: aglomeracja warszawska, w której mieszka ponad 2,5 mln mieszkańców, oraz konurbacja górnośląska, gdzie zaludnienie przekracza 3 mln.

Nieco niższy szczebel w krajowej sieci osadniczej mają tzw. ośrodki wzrostu o charakterze krajowym. Są to miasta wojewódzkie, oraz kilka większych miast, które nie są stolicą województwa, jednakże odznaczają się krajowym zasięgiem oddziaływania (np. Stalowa Wola, Inowrocław). Duża liczba średniej wielkości miast stanowi tzw. regionalne ośrodki. Zasięg oddziaływania ogranicza się w tym przypadku do regionu, w którym znajduje się dane miasto. Pozostałe, niewielkie miasta tworzą ośrodki lokalne. Są to przeważnie miasta stanowiące siedzibę gminy Zasięg oddziaływania takiego ośrodka znajduje się najczęściej w obrębie jednej gminy.

Rozwój miast w Polsce

Istotne znaczenie podczas powstawania miast odegrała ich lokacja (akt prawny, który regulował stosunki prawne, oraz także często rozplanowanie miasta). Niekiedy lokacja dotyczyła istniejących już osad, którym nadawano tylko nowe prawo. Najbardziej rozpowszechnionym były prawa niemieckie: magdeburskie, lubeckie, oraz polskie: chełmińskie, średzkie. Lokacja miasta nadawała miastom ich charakter przestrzenny.

Pierwsze lokacje odbywały się w XIII wieku. W 1500 roku w Polsce istniało około 690 miast. Najważniejszymi z nich były: Kraków, Gdańsk, Toruń, oraz Poznań. Główną przyczyną powstawania miast było pojawienie się podziału pracy. Wsie dostarczały jedynie żywności, miasta natomiast spełniały różnorodne funkcje (administracyjne, handlowe, obronne, produkcyjne). Miasta średniowieczne charakteryzowały się zwartym, regularnym układem przestrzennym. Ulice przecinały się najczęściej pod kątem prostym i tworzyły siatkę przypominającą szachownicę. Ulice wychodziły z prostokątnego, bądź kolistego placu, będącego rynkiem. Na rynku znajdował się ratusz, waga miejska, pręgierz, stragany handlowe. Nieopodal rynku budowano kościół. O takim układzie przestrzennym miast średniowiecznych decydowały głównie względy obronne. Miasto można było otoczyć murami o niewielkiej długości.

Podczas renesansu nasilił się ponownie proces lokacji miast. W XVI wieku powstało ponad 200 nowych miast. Większość z nich zakładano we wschodniej części Polski, gdzie znajdowało się stosunkowo niewiele miast. Charakter przestrzenny miast renesansowych był odmienny, od tego stosowanego w dobie średniowiecza. Miało to związek z nowym stylem w sztuce, oraz także z wprowadzeniem innowacji do technik obronnych (wynalezienie artylerii). Wiele średniowiecznych miast przebudowano w stylu renesansowym, co wiązało się głównie z przebudowaniem fortyfikacji, oraz fasad budynków.

Zamość jest najlepszym przykładem miasta renesansowego w Polsce

Osadnictwo w Polsce

W drugiej połowie XVII wieku, oraz w wieku następnym w wyniku działań wojennych, oraz na skutek klęsk żywiołowych wiele polskich miast zostało zniszczonych. Część z nich odbudowano w nowym barokowym stylu. Powstały wówczas liczne rezydencje realizujące założenia tzw. miasta ogrodu.

Duże zmiany w sieci urbanistycznej naszego kraju wywołał podział obszaru Polski pomiędzy trzy państwa zaborcze. Miasta stawały się ośrodkami, gdzie dominowała funkcja przemysłowa (np. Łódź). W zaborze rosyjskim miasta budowano w miejscach o dogodnych czynnikach lokalizacji przemysłu. Pod koniec XIX wieku  państwa zaborcze degradowały mniejsze polskie miasta do poziomu osad wiejskich. W początku XX wieku w związku z nowymi technologiami przemysłowymi nastąpił rozwój miast. Zniesienie pańszczyzny pozwoliło chłopom migrować ze wsi do miast. W tym czasie nastąpił gwałtowny wzrost liczby ludności w miastach. Powstały nowe miasta i osiedla fabryczne. (Gdynia, Centralny Okręg Przemysłowy). Podczas II wojny światowej zniszczono wiele miast polskich. Najbardziej ucierpiały Warszawa, Gdańsk, oraz Wrocław.

Miasta w Polsce

 Pomimo postępujących procesów urbanizacji (wzrostu liczby miast, bądź ludności miejskiej) nasz kraj ma nadal stosunkowo niewielki odsetek ludności mieszkającej w miastach. Wynosi on obecnie niemal 62 %. Wskaźnik ten jest w Polsce zróżnicowany regionalnie. Na to, jak dużo ludności mieszka w miastach wpływa poziom uprzemysłowienia danego regionu, oraz stopień rozdrobnienia rolnictwa. Im bardziej uprzemysłowiony jest dany region, oraz im więcej dużych gospodarstw rolnych posiada, tym odsetek ludności mieszkającej w miastach jest większy.

 

W Polsce miastem staje się osada, która otrzymuje prawa miejskie. W Polsce istnieje obecnie 887 miast (dane z roku 2005), w których zamieszkuje 62 % ludności kraju. Liczba mieszkańców miast stale wzrasta Miasto musi spełniać podstawowe kryteria, do których należą:

  • wygląd miasta, zwarty charakter zabudowy
  • pełnione funkcje pozarolnicze (głównie przemysłowe, usługowe, naukowe, handlowe i inne)
  • duża liczba ludności (choć nie ma ustalonego „minimum")
  • miejski styl życia mieszkańców.

Najwyższym poziomem urbanizacji charakteryzują się województwa: śląskie (79,3 % ludności miejskiej), dolnośląskie (71,4 %), oraz zachodniopomorskie (69,5 %). Jest to związane z wysokim uprzemysłowieniem śląska i trójmiasta, oraz dominacją wielkoobszarowych gospodarstw rolnych na Pomorzu. Najniższym udziałem ludności miejskiej nie przekraczającym 50 % cechują się województwa: podkarpackie, lubelskie, oraz świętokrzyskie. Na tych terenach znajdują się niewielkie miasta. W Polsce obecnie można wyróżnić 884 miasta. Przed I wojną światową na obszarze Polski było aż 1118 miast. Wiele z nich utraciło prawa miejskie. Miastem dominującym jest licząca ponad 1,6 mln mieszkańców Warszawa. Za drugie co do wielkości miasto kraju uważana jest Łódź (800 tys. mieszkańców). Ludność konurbacji górnośląskiej stanowi przeszło 2 mln osób. Kolejnymi miastami pod względem wielkości są: Kraków (prawie 800 tys. mieszkańców), Trójmiasto (Gdańsk, Gdynia, Sopot), Poznań i Wrocław.

Obecnie w Polsce mamy 23 miasta, w których mieszka więcej, niż 100 tysięcy mieszkańców. Najwięcej ludności naszego kraju mieszka w największych (ponad dwustutysięcznych) miastach, jednakże największa jest liczba miast nie przekraczających 5 tysięcy mieszkańców. Sieć miejska naszego kraju jest rozwinięta równomiernie. Dominuje tzw. układ aglomeracyjny. Największymi ośrodkami tego typu są aglomeracje: warszawska, krakowska, łódzka, szczecińska, poznańska, czy wrocławska. Wyróżnia się także konurbację górnośląską. Niekiedy mówi się także o konurbacji trójmiejskiej.

Głównymi funkcjami, które pełnią polskie miasta są: funkcja przemysłowa (głównie małe i średnie miasta), usługowa, administracyjna (stolica państwa, ośrodki wojewódzkie, czy też gminne) oraz niekiedy turystyczna. Miasta mogą być także ośrodkami nauki (funkcja naukowa), bądź spełniać funkcje kulturalne (posiadać teatry, muzea, filharmonie). Wokół większych miast rozwinęły się tzw. strefy podmiejskie, których ludność znajduje zatrudnienie poza rolnictwem, najczęściej w obrębie miasta głównego. Zasięg obszaru podmiejskiego mierzy się często na podstawie tzw. strefy dojazdu do pracy, czyli terenu, z którego mieszkańcy dojeżdżają do miasta metropolitalnego.

 Strefa podmiejska często traci swój pierwotny rolniczy charakter. Ludność wsi położonych w sąsiedztwie wielkich miast przejmuje miejski styl życia. Obszar ten pełni obecnie coraz częściej funkcję rezydencjonalną. Mieszkańcy miast ze względu na zalety mieszkania poza miastem budują jednorodzinne domy poza granicami miasta głównego, gdyż życie w dużym mieście jest bardzo uciążliwe. Do najważniejszych problemów dużych miast zaliczyć należy: zanieczyszczenie środowiska, trudności komunikacyjne, problemy mieszkaniowe, wysoką przestępczość, wyższe koszty utrzymania, nadmierny hałas, czy też choroby cywilizacyjne.

Największe miasta w Polsce

miasto

liczba ludności
w tys. osób

Warszawa

1 700

Kraków

757

Łódź

755

Wrocław

636

Poznań

568

Gdańsk

458

Szczecin

411

Bydgoszcz

366

Lublin

355

Katowice

317

W sieci osadniczej Polski można wyróżnić kilka struktur przestrzennych:

  • konurbacja (aglomeracja policentryczna)-największy przestrzennie zespól miejski, składający się z wielu leżących blisko siebie miast,; pomiędzy tymi miastami zanikły obszary wiejskie (miasto graniczy z miastem), np.
    • konurbacja górnośląska - to największy w Polsce obszar zurbanizowany zamieszkany przez ponad 3 min ludzi
    • Trójmiasto
  • aglomeracja (monocentryczna) - zespół osadniczy składający się z jednego miasta dominującego (tzw. metropolii) oraz obszaru podmiejskiego, obejmującego mniejsze miasta satelitarne, np. aglomeracja:
    • warszawska
    • łódzka
    • krakowska

Wielkość miast w Polsce

przedziały wielkościowe miast według liczby ludności

liczba miast

odsetek miast

ogółem

887

100 %

poniżej 5 tys.

299

34 %

5-20 tys.

368

41%

20-100 tys.

181

20 %

100-200 tys.

22

3 %

powyżej 200 tys.

17

2 %

Osadnictwo wiejskie

Obecnie na wsi w Polsce mieszka 14,8 mln osób. W latach 1990- 2001 odsetek ludności wiejskiej minimalnie wzrósł z 38,2 % do 38,5 %. Głównym obszarem koncentracji ludności wiejskiej są województwa południowe (głównie małopolskie) lubelskie i podkarpackie. Najwięcej mamy wsi (prawie 50 %), które nie przekraczają 200 mieszkańców. Dużych wsi, których liczba mieszkańców przekracza 1000 osób jest w Polsce jedynie 6 %. Dawniej główną cechą polskiej wsi było to, iż wszyscy członkowie gospodarstwa domowego zajmowali się pracą na roli. Obecnie ponad 60 % ludności wiejskiej utrzymuje się z źródeł pozarolniczych. Większe ośrodki rolne z wsi jednofunkcyjnych o dominującej funkcji rolniczej przekształciły się we wsie wielofunkcyjne.


We wsiach tego typu oprócz funkcji rolniczej występują także funkcje rekreacyjne, usługowe, czy nawet przemysłowe. W ostatnich latach wiele wsi pełni także funkcje turystyczne, bądź rekreacyjne. Na terenach wiejskich rozbudowana została infrastruktura turystyczna. Rolnicy w poszukiwaniu dodatkowego źródła dochodu zakładali gospodarstwa agroturystyczne. Zdarza się także, że zanikają nawet funkcje rolnicze i wtedy takie ośrodki osadnicze bardziej przypominają miasto, niż wieś. W Polsce wielofunkcyjny charakter zajmują wsie położone w obrębie dużych miast, bądź na terenach uprzemysłowionych, o dobrej dostępności komunikacyjnej. Ludność tych wsi pracuje najczęściej w sąsiednich miastach. Głównymi przyczynami nabierania wielofunkcyjnego charakteru polskiej wsi są: pogorszenie się opłacalności pracy na roli, wyludnienie wsi (depopulacja), oraz starzenie się społeczności wiejskich.

Z genetycznego punktu widzenia w Polsce przeważają wsie o układzie osiowym (skupione wzdłuż drogi). Typowe są łańcuchówki, rzędówki, szeregówki, czy ulicówki. W południowo- wschodniej części kraju przeważają wsie skupione. Charakter rozproszony mają natomiast wsie znajdujące się na terenach górskich.

 Typy genetyczne polskich wsi

ańcuchówka

luźna zabudowa po obu stronach drogi, na oddzielnych łanach pól

południowa Polska Wyżyna Śląska Wyżyna Lubelska

rzędówka

luźna zabudowa po jednej stronie drogi

Wyżyna Kielecka Nizina Mazowiecka

ulicówka

zwarta zabudowa po obu stronach drogi

Pojezierze Mazurskie Wyżyna Śląska Nizina Wielkopolska

okolnica

zwarta zabudowa wokół okrągłego centralnego placu

Pomorze

owalnica

zwarta zabudowa wokół owalnego centralnego placu

Wyżyna Śląska Pojezierze Pomorskie Nizina Wielkopolska

wielodrożnica

zwarta zabudowa wzdłuż kilku przecinających się ulic

cala Polska, głównie Małopolska

W ostatnich latach osadnictwo wiejskie uległo znacznym przekształceniom. Polegały one głównie na zmianie struktury własnościowej i zmianach wielkości gospodarstw rolnych. Przemiany te związane były z likwidacją Państwowych Gospodarstw Rolnych. Na ich miejscu powstały wielkoobszarowe prywatne gospodarstwa rolne. Po likwidacji PGR-ów wielu rolników nie znalazło nowego zatrudnienia. Ważnym problemem osadniczym w Polsce są różnice warunków życia mieszkańców miast i wsi. Wiąże się to z tym, że koszty instalacji urządzeń infrastruktury technicznej i społecznej w warunkach rozproszonego osadnictwa są wysokie.

W krajach rozwiniętych między miastem a wsią pod względem wyposażenia w urządzenia infrastruktury technicznej praktycznie nie widać różnicy. Rozproszona zabudowa  stanowi przeszkodę dla budowy infrastruktury technicznej (drogi, sieć elektryczna, gazowa, wodociągowa i kanalizacyjna) i społecznej (szkoły, przedszkola), co utrudnia rolnikom podejmowanie działalności pozarolniczych. Za przyczyny ograniczenia rozwoju wsi można uznać:

  • Trudną dostępność komunikacyjną

  • Znaczną odległość od miast

  • Duże rozproszenie zabudowy

Obecnie obserwuje się proces stopniowej koncentracji wsi. Przejawia się on w tym, iż rośnie odsetek wsi dużych, ale jednocześnie wzrasta odsetek najmniejszych wsi (do 200 mieszkańców). Małe wsie występują w regionach słabo rozwiniętych gospodarczo. Najwięcej wsi o najgorszych warunkach rozwojowych występuje w województwie świętokrzyskim, mazowieckim (z wyjątkiem centralnej jego części), we wschodniej części kujawsko-pomorskiego, wschodniej części wielkopolskiego, a także w znacznej liczbie wsi łódzkiego, pomorskiego, małopolskiego i podkarpackiego.

 

Obserwujemy w Polsce proces zwany semiurbanizacji (upodabnianie się wsi do miasta). Zjawisko to polega na:

  • zwiększaniu się liczby osób zatrudnionych poza rolnictwem     
  • rozwoju turystyki (tak zwana agroturystyka)
  • lokowaniu na terenach wiejskich zakładów przemysłowych    
  • rozwoju infrastruktury technicznej (drogi, wodociągi, kanalizacja, sieć gazowa)
  • osiedlaniu się ludności miejskiej (ucieczka z miast)
  • wprowadzaniu miejskiego typu zabudowy (np. osiedla o zabudowie jednorodzinnej)
  • przejmowaniu przez ludność mieszkającą na wsi miejskiego stylu życia, miejskiego modelu rodziny

Przeczytaj też:

Gleby w Polsce

Lasy w Polsce

Klimat w Polsce

Wiatry w Polsce

Temperatura powietrza w Polsce

Opady w Polsce

Komentarze